'Ik zeg niet dat geluk nastreven slecht is, maar het leidt wel af'

De hedonistische hang naar blijheid maakt de westerse mens eerder treurig en eenzaam, zegt Emily Esfahani Smith. Voor een zinvol leven heb je meer aan verdriet en tegenslag.

Beeld Valentina Vos

Emily Esfahani Smith (29) groeide op in een soefi-gebedshuis in Montreal, dat werd gedreven door haar Iraanse moeder en Amerikaanse vader, beoefenaars van de mystieke islam. Er werd gemediteerd, thee gedronken en poëzie gelezen. Als een dakloze aanklopte, werd hij hartelijk ontvangen. Ze was onder de indruk van hun onbaatzuchtigheid, hun gevoel voor zingeving en de manier waarop ze ook haar het gevoel gaven verbonden te zijn met iets groters.

Toen ze later naar de Verenigde Staten verhuisde, raakte ze los van het soefisme, maar bleef verlangen naar diepere betekenis van de dingen. Ze studeerde filosofie en daarna psychologie bij Martin Seligman, de grondlegger van de positieve psychologie. Een stroming die tegenwicht wil bieden aan de klinische psychologie, die zich louter richt op psychische problemen als depressie, trauma en burn-out. Pas tijdens haar studie drong tot haar door hoezeer ze was beïnvloed door haar jeugd.

Ze brak door in 2014 met een artikel (30 miljoen hits) in The Atlantic: 'Er is meer in het leven dan gelukkig zijn', waarin ze onze obsessie met geluk op de korrel neemt. Het was de basis van haar boek De kracht van betekenis, dat inmiddels in vijftien talen is vertaald. Eind mei was ze in Nederland om haar boek te promoten. Ze heeft de looks van een Iraanse, maar ze heeft zich de ratelende spreekstijl eigen gemaakt die we kennen van veel Amerikanen.

Emily Esfahani Smith, non-fictie
De kracht van betekenis - Hoe zin te geven aan je leven
Ten Have; 320 pagina's; euro 19,99.

Het najagen van geluk maakt ons ongelukkig, schrijft u. Hoe werkt dat?

'In onze cultuur, die zo geobsedeerd is door geluk, verwacht iedereen gelukkig te zijn. Als die belofte niet wordt waargemaakt, leidt dat tot teleurstelling. Temeer omdat alle anderen wel gelukkig lijken te zijn. En vergeet niet dat we voortdurend horen dat gelukkige mensen gezonder, succesvoller en geliefder zijn en langer leven.

'Maar het kenmerk van geluk is dat het komt en gaat. Je kunt het niet afdwingen. Afdwingen werkt zelfs averechts, blijkt uit onderzoek. Gedragswetenschappers als mijn landgenoot Dan Ariely lieten mensen naar muziek van Stravinsky luisteren met de opdracht zich zo gelukkig mogelijk te voelen. De proefpersonen voelden zich na afloop veel onprettiger dan proefpersonen die gewoon mochten luisteren.

'Uit andere studies blijkt dat mensen die het ontzettend belangrijk vinden om gelukkig te zijn, zich juist treuriger en eenzamer voelen dan mensen voor wie geluk geen topprioriteit is. Ik zeg niet dat geluk nastreven slecht is, maar het leidt ons af van zaken die ons meer voldoening en bevrediging opleveren. Mensen die geluk nastreven zijn eigenlijk op zoek naar betekenis. Ze willen zich verbonden voelen met anderen, een doel hebben in het leven, iets bijdragen aan de gemeenschap, zin ervaren. Geluk is daarvan het bijproduct.'

U vindt onze definitie van geluk te beperkt?

'Ja. Hedonistisch geluk in de zin van je blij voelen, is met vragenlijsten makkelijk te meten. Daarom heeft de positieve psychologie zich in eerste instantie op die vluchtige vorm van geluk geconcentreerd. Inmiddels hebben onderzoekers ook aandacht voor geluk zoals het begrip in de oudheid werd gedefinieerd door Aristoteles, eudemonisme: het streven naar een goede ziel, naar een deugdzaam leven en voldoening. Hedonistisch geluk is gericht op het 'ik': wat moet ik doen om me lekker te voelen? Een betekenisvol leven is meer gericht op de anderen. Een voorbeeld: het grootbrengen van kinderen geeft doorgaans veel voldoening en betekenis aan het leven. Maar in hedonistische zin zijn mensen met kinderen niet gelukkiger. Ze hebben wel meer 'levenssatisfactie', een diepere vorm van geluk.'

U zegt dat verdriet en tegenslagen kunnen bijdragen aan een leven dat de moeite waard is.

'Zeker. Dat verhaal zijn de positieve psychologen een beetje kwijtgeraakt. Stress, frustratie en verdriet, het hoort er allemaal bij. En toch kun je met al die emoties die wij negatief noemen, een goed leven leiden. Verdriet bijvoorbeeld doet je even pas op de plaats maken om te reflecteren op je leven. Dat is waardevol. Het helpt je om wijzer te worden, gebeurtenissen ook vanuit andere perspectieven te zien.'

U signaleert dat de zelfmoordcijfers vaak het hoogst zijn in landen waar mensen zich - in hedonistische zin - het gelukkigst voelen.

'Dat klopt. Geluk, in de engere zin van het woord, is geen voorspeller van het aantal suïcides. Integendeel. In 'gelukkige' landen komt zelfdoding juist vaak voor. Zingeving is veel relevanter. Landen die laag scoren wat betreft zingeving, zoals Japan, behoren tot de landen met de meeste suïcides. In Japan beroven twee keer zoveel mensen zichzelf van het leven als in Sierra Leone, dat geteisterd wordt door extreme armoede en de gevolgen van een verwoestende burgeroorlog.

'Dat zie je overal terug: op de hedonistische geluksschaal scoren landen in rijkere delen van de wereld hoog en arme landen laag. Maar als het gaat om de vraag 'heeft uw leven zin?' staan Togo en Niger bovenaan in een studie met 132 landen. Het leven is daar natuurlijk hard, maar mensen voelen zich verbonden met elkaar en door hun religie voelen ze zich ook verbonden met iets groters dan henzelf.'

Welvaart brengt geen welzijn?

'Ik wil de klok absoluut niet terugzetten, dat zou belachelijk zijn. Maar we zijn onderweg ook wat kwijtgeraakt. Religie was een belangrijke bron van zingeving, een die je bovendien met elkaar deelt. Onderwijs is prachtig, maar ook een stimulans om kritisch na te denken over de waarden van de gemeenschap waarin je leeft, met als mogelijk gevolg dat je afstand neemt.

'Als we moeten kiezen tussen een mooie baan of in de buurt van je familie of je (toekomstige) partner blijven, kiezen we in dit tijdsgewricht vaak voor het eerste. Je ziet veel mensen die stuurloos zijn. Er is geen standaard pad meer dat we kunnen bewandelen. Iedereen moet het zelf maar uitzoeken. Miljarden mensen zijn opgetild uit de armoede. Dat is fantastisch, maar dat gaat gepaard met de komst van een existentiële leegte. Kijk maar naar het groeiend aantal depressies en angststoornissen, vooral onder jongeren. Ik vermoed dat ook hier een gebrek aan zingeving een rol speelt. En in dat gat springen extremistische organisaties als IS.'

De obsessie met geluk is deels te wijten aan de positieve psychologie, vindt Esfahani. Die tak van wetenschap voedde het idee dat geluk maakbaar is. In het jaar 2000 verschenen wereldwijd vijftig boeken over het geluk, turfde het blad Psychology Today. In 2008 verschenen vierduizend titels in de trant van: Hoe-word-ik-zo-snel-mogelijk-gelukkig.

'Maar we zijn vergeten wat het goede leven inhoudt', aldus Esfahani, die met enige weemoed vertelt dat het overgrote deel van de Amerikaanse studenten in de jaren zestig ging studeren om later zinvol werk te kunnen doen of een betekenisvol leven te leiden. Nu is het motief om te gaan studeren vooral: het verlangen naar succes, een prestigieuze baan en geld.

'Pakweg honderd jaar geleden was het de traditionele taak van de universiteit om jonge mensen te helpen bij het nadenken over grote levensvragen zoals: wat is een goed leven, hoe kan ik mijn leven betekenis geven. Dat is helemaal verdwenen door de nadruk op onderzoekstaken en het produceren van objectieve, controleerbare waarheden. De vraag stellen: hoe word ik gelukkig, werd opeens gezien als subjectief en amateuristisch. Maar ik denk toch dat het onderwijs de plek is waar jongeren moeten kunnen reflecteren op het leven.'

Beeld Valentina Vos

Tijdens een lezing voor de School of Life in Amsterdam vroeg u toehoorders de hand op te steken als ze een doel hadden in het leven. Er gingen hooguit vijf handen in de lucht.

'Mensen denken bij leven altijd aan een doel met hoofdletter D. Een idealistisch streven om de wereld te verbeteren of een baan die voelt als een roeping. Dat hoeft natuurlijk helemaal niet. Het is eerder normaal om je carrière níét als een roeping te zien. De meeste mensen focussen zich in het leven op wat bescheidener ambities: een goede moeder en goede dochter zijn, vrijwilligerswerk doen, vrienden helpen die in de penarie zitten. Als in mijn werk alles fout loopt, haal ik troost uit het feit dat ik met dit soort kleine bijdragen iets kan doen voor anderen.'

Voor haar boek baseerde Esfahani zich op tientallen studies uit de psychologie. Daarnaast sprak ze met totaal verschillende mensen over hoe zij geluk vonden door zinvolle activiteiten te doen, zoals een voormalige drugsdealer die een sportschool begint voor andere ex-criminelen. Ze citeert uitgebreid de beroemde Joodse psychiater en neuroloog Viktor Frankl die in het concentratiekamp Theresiënstad ervoer dat zelfs daar het leven nog zin kan hebben. Her en der krijgt het boek ongewild wat 'zelfhulp-trekjes' die we kennen uit de geluksliteratuur. Esfahani lacht. 'Als kind wilde ik dokter worden om het lichamelijk lijden van mensen te verminderen. Dat ben ik niet geworden. Maar met een boek als dit kan ik mensen misschien een klein beetje helpen om zich beter te voelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.