'Ik word schijtziek van recensenten die zeggen: ik zie Oliver Stone hierin terug'

De controverse is zijn specialiteit. Regisseur Oliver Stone maakte een film over de omstreden klokkenluider Edward Snowden en verhulde zijn bewondering niet. Wederom een zelfportret?

Oliver Stone tijdens het London Film Festival in oktober. Beeld reuters

'Hij is een padvinder.' De 70-jarige regisseur Oliver Stone spreekt het woord uit alsof het iets vies is. 'Edward Snowden is geen rokkenjager. Hij drinkt niet. Hij zit alleen maar achter zijn computer - dat is zijn enige ondeugd.' Zou Stone hem moeten omschrijven, dan typeert hij de voormalig CIA-medewerker en klokkenluider als een bedeesde jongen van 33. Was de regisseur die jongen tien jaar geleden tegengekomen, dan had hij hem waarschijnlijk geen blik waardig gegund. Tot dat moment in juni 2013.

Toen lekte Snowden Amerikaanse staatsgeheimen naar de The Guardian en The Washington Post. Uit duizenden documenten bleek dat de afluisterpraktijken van Amerika veel verder gingen dan ooit gedacht. Niet alleen potentiële terroristen werden afgeluisterd, maar iedereen, wereldleiders incluis.

Op het moment dat dit wereldnieuws werd, was de regisseur al onder de indruk van de moed van de destijds 29-jarige Snowden. In het geheim ontmoetten ze elkaar, in Rusland. Daar had Snowden asiel gekregen. Dat Stone hem kon ontmoeten, was te danken aan Snowdens Russische advocaat, die hoopte dat de regisseur zijn eigen boek over de zaak zou willen verfilmen.

'Ik ging uit nieuwsgierigheid. Tijdens die ontmoeting ben ik Snowdens discipline en standvastigheid gaan bewonderen. Het is moeilijk om te begrijpen hoe je je eigen organisatie kunt verraden. Ik snap de woede van de betrokkenen. Maar ik begrijp ook waarom hij het heeft gedaan.'

Dat is wat Stone wilde laten zien in zijn biopic Snowden. Hij vertelt erover in een ijskoude hotelsuite in Parijs. De ramen staan open op verzoek van de regisseur wijd open. Hij kijkt wantrouwend. De vier verslaggevers aan tafel praten volgens hem veel te zacht. Irritatie ligt constant op de loer - alsof de aanwezigen steeds domme vragen stellen, hem simpelweg niet begrijpen of hem proberen aan te vallen.

Recensie Snowden

Snowden is een onderhoudende, maar net-niet Hollywoodthriller. Oliver Stone geeft in dit drama blijk van zijn sympathie voor klokkenluider Edward Snowden.

Stone, die drie keer een Oscar won, is gespecialiseerd in controversiële onderwerpen en is niet bang voor een samenzweringstheorie meer of minder. In zijn films behandelde hij de dubieuze rol van Amerika in de guerrilla-oorlogen in Midden-Amerika (Salvador), de Vietnamoorlog (Platoon, Born on the Fourth of July), de moord op John F. Kennedy (JFK) en de aanslagen van 11 september (World Trade Center). Hij portretteerde controversiële Amerikaanse presidenten Nixon (Nixon) en Bush (W.) en maakte positieve documentaires over Amerika-vijandige staatshoofden, de Cubaan Fidel Castro en Venezolaan Hugo Chavez (Comandante, Castro in Winter, Mi Amigo Hugo).

Hij bekritiseerde het ongebreidelde kapitalisme (zijn Wall Street-films) en Amerika als mediacratie (Natural Born Killers). Stone is chroniqueur van de Amerikaanse geschiedenis, maar dan wel van de zwarte pagina's. En bij voorkeur toont hij zijn visie op zijn land via hoofdpersonen wier kijk op de zaak verandert en die tegen het systeem in opstand komen.

Wat dat betreft is Snowden, een oud-medewerker die zich tegen de veiligheidsdiensten keerde, juist een voor de hand liggend Stone-personage. Toch twijfelde de regisseur. Het verhaal was en is nog volop in ontwikkeling. 'Ik doe niet aan nieuwsjagen.'

Na die eerste geheime ontmoeting sprak hij nog eens af. En nog eens. Stone realiseerde zich dat in alle journalistieke stukken, in de boeken over de onthullingen en in de Oscarwinnende documentaire-thriller Citizenfour één verhaal nog niet was verteld was: dat van Snowden zelf. Waarom droeg hij een aantal van Amerika's grootste geheimen over aan de journalisten en documentairemaker Laura Poitras in een hotelkamer in Hongkong? Wat ging eraan vooraf?

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Joseph Gordon-Levitt als Edward Snowden in Snowden.

Stone volgt Snowden, gespeeld door acteur Joseph Gordon-Levitt en geportretteerd als een analytisch wonderkind, van zijn mislukte carrière in het leger tot zijn werk bij de Amerikaanse geheime diensten. Tijdens zijn internationale loopbaan ging hij steeds meer twijfelen aan de vergaande opsporingsmethoden.

Zonder de medewerking van Snowden zelf had hij deze film niet kunnen maken, zegt Stone. Het is fictie, maar alles moest zoveel mogelijk kloppen. 'Journalisten hebben alleen maar stukjes van het verhaal. The Guardian-journalist Luke Harding schreef een aardig boek, maar hij heeft Snowden nooit ontmoet. Alleen Ed zelf kon ons het volledige verhaal vertellen. Tot op zekere hoogte natuurlijk, er loopt nog steeds een onderzoek naar hem.'

In totaal ontmoetten Stone en co-scenarist Kieran Fitzgerald de klokkenluider negen keer. Ze legden hem het script voor, 'niet omdat we zijn goedkeuring wilde, maar om hem de kans te geven te corrigeren wat echt niet klopte. Ik wilde geen fouten maken, en technisch is het ingewikkeld.'

Vragen voor Snowden

Na afloop van de Nederlandse premiere van Snowden, vanavond in de Amsterdamse bioscoop Pathé Tuschinski, kan het publiek een live-interview met klokkenluider Edward Snowden volgen. De vragen konden worden ingestuurd onder meer via Twitter, met de hashtag #vraagsnowden. Zo vroeg J. van Veen: 'Are you happy with the result of the presidential election, from an online privacy perspective?'

Een grote rol in de film is weggelegd voor Snowdens vriendin Lindsay Mills. 'Deze film gaat over mensen, niet over machines. Ed was negen jaar met haar samen. Als hij niet achter de computer zat, was hij bij haar. Daarover lees je niet in de media, maar het is belangrijk. Een relatie zorgt ervoor dat je menselijk blijft. Daardoor is ergens in dat analytische hoofd van hem het idee opgeborreld dat er iets niet klopte.'

In Snowden is zij een van de redenen dat hij anders naar het grootschalige afluisteren kijkt dan zijn collega's. Dat hij zich hardop afvraagt of wat de geheime dienst doet, allemaal wel kan en mag: zoals volslagen onschuldige mensen begluren via een webcam, of hun privéberichten doorzoeken bijvoorbeeld. Stone: 'Mij interesseert het niet of de geheime dienst me in mijn blote kont ziet. Maar het zijn smerige zaken waar die medewerkers zich mee bezig houden: ik begrijp niet hoe iemand dat 24 uur per dag kan doen.'

Vlak voor de Amerikaanse première van Snowden oordeelde een onderzoekscommissie van het Witte Huis nog dat Snowden helemaal geen 'klokkenluider' is die handelde uit verontwaardiging, maar iemand die wrok koesterde tegen zijn werkgever. Geen verrassing voor Stone. 'Iedereen die zich in Amerika tegen zijn werkgever keert, wordt gezien als een verrader', verzucht hij. 'Terwijl het erop lijkt dat we de meest cruciale informatie tegenwoordig krijgen van klokkenluiders en niet van de regering. Ze overtreden misschien de wet, maar gehoorzamen aan een hogere, morele code. En Snowden heeft die documenten nooit verkocht, hè? Hij gaf ze weg, gratis. Aan journalisten die ermee mochten doen wat ze wilden. Hij wilde geen eigen film, hij wilde geen aandacht. Hij hoopte - naïef misschien - dat hij vergeten zou worden en het Amerikaanse volk dit eens zou bespreken.'

Het tegendeel is waar gebleken, zegt Stone fel. De inzet van drones, massale afluisterprogramma's; waren het verkiezingsthema's? Nee. Misschien versleutelen meer mensen hun bestanden en plakken ze hun webcam af, maar dat zijn oppervlakkige oplossingen.

Later, tijdens een persconferentie, zegt Stone: 'Ik denk echt dat de meeste mensen helemaal niet hebben begrepen wat Snowden nu precies aan het licht heeft gebracht. Wie de boodschap niet begrijpt, vermoordt de boodschapper. Wat hij vertelde is uiterst belangrijk, maar door hem als landverrader neer te zetten, hoef je het er verder niet over te hebben.'

Waarom Stone zo graag dit soort op waarheid gebaseerde verhalen maakt? 'Ik vertrouw mezelf niet als ik de complete vrijheid heb. Ik hou van de beperkingen van de waarheid. Ik voel me dan minder egoïstisch. Er zijn regisseurs die alleen verhalen maken over zichzelf - dat moeten zij weten.'

Dit is juist wat vaak over Stone wordt gezegd: dat hij vooral films over zichzelf maakt. Dat hij echte mensen portretteert als zijn alter ego's. Snowden zat net als Stone in het leger en verloor het vertrouwen in de Amerikaanse regering.

'Ik word schijtziek van al die recensenten die zeggen: o, ik zie Oliver Stone hierin terug. Wat ik laat zien is groter dan mijzelf. Ik maak een eerbetoon aan mijn personages. Ik verzin niets. Wel zie ik nu eenmaal het beste in mensen. Is dat verkeerd? Het beste willen zien?' Stone hamert met zijn vinger steeds harder op tafel.

'Maar', probeert een journalist voorzichtig, 'er zijn echt wel overeenkomsten...' De regisseur oogt ineens moe. 'Toch blijft het zíjn verhaal. Dit is een goedkope manier om mij en de film aan te vallen.'

Daarna poneert Stone desgevraagd nog wat stevige stellingen over Obama ('onder hem is alles slechter geworden'), over Amerika ('ik probeer me erbij neer te leggen dat ik in een politiestaat woon') en over Poetin ('een heel geduldige man. Terwijl hij meer wordt beledigd dan wie dan ook'), maar de fut is eruit.

'Dat was het', zegt hij na 27 minuten, nog voordat een publiciteitsdame hem komt halen, en hij staat op. 'Jullie vervelen me. Maar volgens mij weten jullie nu genoeg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden