'Ik wilde tonen hoe verstikkend de mantel der liefde kan zijn'

Wat betekent het om nu vrouw te zijn? In een reeks interviews stelt de Volkskrant die kwestie aan de orde. Kunstenaar Liesbeth Labeur: 'Pas laat ontwikkelde ik een eigen visie. Ik ben lang een braaf meisje geweest.'

Liesbeth Labeur: 'Mijn man is mijn grote vriend. Maar met kunst heeft hij geen affiniteit. In die zin blijf ik eenzaam.' (Haar en make-up Alina Stefan - Jurk: Joanne Vosloo) Beeld Imke Panhuijzen / de Volkskrant

In een 'calvinistisch wonderland' van dromerige grafische vertellingen, foto's en video's, schetst de Zeeuwse kunstenaar Liesbeth Labeur (42) de gesloten reformatorische wereld waarin ze opgroeide. In de onlangs verschenen geïllustreerde roman Een lamp voor mijn voet snijdt ze het ultieme taboe aan: incest.

Wat heeft u van uw moeder geleerd?

'Zingen. Met mijn broers en zussen oefenden we de passies. Zij is alt, wij zongen de tegenpartij. Daarnaast praktische dingen: hoe je aardappels schilt, de afwas doet. Het huishouden was voor mijn moeder een serieuze aangelegenheid. Ze stak veel tijd in het borduren van zakdoekjes en Hindelooper schilderkunst. Ik zag haar altijd bezig.'

Wat verwachtte zij van u?

'Ze legde niets op, maar vond het fijn als alles liep zoals zij gewend was. Trouwen en kinderen krijgen was belangrijk in onze kring.'

Hoe keek u als kind tegen de wereld aan?

'Ik ben in zonde ontvangen en geboren, dus als ik naar de hemel wil, moet het tijdens mijn leven goed komen tussen mij en God. Of dat ook gebeurt, is alleen niet aan mij. Het gaat niet om mij, ik leef ter ere van God, dus alles draait om Hem.

De eerste jaren woonden wij op Curaçao, waar mijn vader bij Shell werkte. We lazen drie keer per dag uit de Bijbel. Maar onze Antilliaanse huishoudster danste met ons en maakte leguanensoep en als de vriend van onze oppas langskwam, nam hij een tv mee. Mijn ouders deden daar niet negatief over.

Pas toen we op mijn 11de terug naar Zeeland verhuisden, werd ik mij bewust van het strenge systeem. Mijn moeder zei dat de meester op school graag had dat ik een rok droeg. Sommige mensen waren uitverkoren, anderen niet. Ik wilde graag weten hoe dat in elkaar zat.'

Liesbeth Labeur

1975 Geboren in Middelburg
1993-1999 Vwo Calvijn College Goes (geen diploma)
2002-2006 Kunstacademie St. Joost te Breda
2006-heden Diverse exposities, o.a. De Vleeshal, Zeeuws Museum Middelburg, Stedelijk Museum Zwolle, Kunsthal Rotterdam
2009 Glossy Calvijn!
2010 Graphic novel Op weg en reis
2011 Instituto Buena Bista, Curaçao
2014 Adviseur speelfilm Dorsvloer vol confetti
2014 Op de knieën voor het slavernijverleden
2015 Nachthutje in de komkommerhof, soloexpositie, Middelburg
2017 Roman Een lamp voor mijn voet
Tot 27/8 All you can art, atelierexpositie Kunsthal, Rotterdam.

Kwam u daar achter?

'Ik stuitte op de paradox dat je aan de ene kant je best moest doen, maar anderzijds niets kon veranderen. Ik keek gefascineerd naar het ritueel van het Heilig Avondmaal. Dan traden mensen naar voren die het aandurfden lichaam en bloed van Christus tot zich te nemen. Gekleed in het zwart; in de kerk kon je een speld horen vallen. Maar ik merkte ook dat op belangrijke vragen geen antwoord kwam. Waarom is er lijden, bijvoorbeeld.

Mijn moeder droeg uit dat ze veel van de Bijbel hield, dát was haar antwoord. Eerst schrok ik van mijn vragen, alsof het influisteringen van de duivel waren. Pas toen ik het huis uit ging, ontwikkelde ik een eigen visie. Ik ben lang een braaf meisje geweest.'

Dat nooit vriendjes had?

'Verliefd zijn mocht, in reformatorische kring heb je vaak jong verkering. Hoe eerder je trouwt, hoe beter. Maar seks heeft plaats binnen het huwelijk, dat is een ijzeren regel.'

En u hield zich daaraan?

'Reformatorische jongeren zijn net zo nieuwsgierig als alle andere. De afspraak is alleen: wij zijn keurig. Wat niet past, blijft verborgen. Ik heb een tijd op mijzelf gewoond, maar mijn kind werd binnen het huwelijk geboren.'

De vraag of u seks had voor het huwelijk wilt u niet beantwoorden?

'Dat verbaast mij nu zelf ook. Maar ik ben hierin verlegen opgevoed. Misschien moet ik daar maar vrede mee hebben, dan hoef ik minder tegen mijzelf te vechten.'

U bent toch juist tegen het strenge systeem in opstand gekomen?

'Ik zie het liever als een pad dat ik stukje bij beetje ben afgewandeld. Mijn vragen brachten mij steeds een stapje verder. In een van mijn kunstprojecten heb ik het brood en de wijn van het Heilig Avondmaal laten verschimmelen in een vitrine. Om uit te drukken dat de Bijbelverhalen voor mij hun reele betekenis verloren hadden. Maar het is een teer onderwerp. Je hebt liever dat de mensen van wie je houdt dezelfde normen en waarden hebben als jij.'

Uw vaste hoofdpersoon, Neeltje, wordt in uw laatste boek door haar vader seksueel misbruikt. Is dat een autobiografisch gegeven?

'Als schrijver heb ik een aards tranendal willen creëren, de gevoelens en gedachten willen verbeelden van een meisje dat haar ervaringen niet kan delen. Ik wilde laten zien hoe zoiets werkt in een hechte gemeenschap, met de godsdienst erbij. Het draait niet alleen om Neeltje, maar om een cultuur, een gezin. Ik wilde tonen hoe verstikkend de mantel der liefde kan zijn. Het zou fijn zijn als andere vrouwen die dit meemaken zien dat hun verdriet wordt opgemerkt. Mijn persoonlijke leven doet niet terzake.'

U wilt een taboe doorbreken, maar de vraag of dit u zelf overkomen is, wilt u niet beantwoorden?

'Ik heb de gesloten reformatorische wereld willen verlaten, maar blijf er een product van. Ik zit vol woorden en beelden en die gebruik ik. Bij een emotionele gebeurtenis als geboorte of huwelijk werd vroeger gecommuniceerd via psalmen. Alleen het nummer ervan kon genoeg zijn. Dat heb ik, hoe noem je dat...,' (kijkt peinzend) 'geïnternaliseerd.'

U communiceert impliciet, via verhalen, net als de dominee?

'Met Neeltje heb ik een personage gecreëerd dat los van mij kan bestaan. Van niets heb ik iets gemaakt. Dat gebouw tuig ik steeds verder op.'

Hoe reageerde uw moeder op het boek?

'Ze vindt het knap dat ik het heb gemaakt. Maar over de inhoud hebben we niet gesproken. Zo is onze relatie niet.'

Ze neemt u niet kwalijk dat u een zo pijnlijke geschiedenis openbaart?

'Het is mijn creatie. Die respecteert zij.'

U heeft gebroken met de traditionele rol van de vrouw in uw milieu.

'Op de kunstacademie in Breda ontmoette ik voor het eerst mensen die in beeld dachten, net als ik. Er ging een wereld voor mij open. Maar drie weken voor ik afstudeerde, kreeg ik een dochter. Dat was niet gepland. Het moedergen zorgt ervoor dat ik mijn werk opzij leg als mijn dochter aandacht vraagt. Maar werken is een drang voor mij. Elke seconde heb ik nieuwe ideeën. Als ik die niet kan verbeelden, voelt het alsof ik mijzelf vergiftig. Gelukkig verkeert mijn dochter ook graag in haar eigen wereldje. Ze zit vaak naast mij te tekenen.'

Heeft u een man nodig?

'Ik ben een onafhankelijk persoon, laat mij door niemand iets vertellen. Niet uit eigenwijsheid, maar omdat het niet anders kan. Ik heb mijn eigen weg moeten zoeken. Breken met tradities heeft mij een beetje in niemandsland doen belanden. Mijn man is mijn grote vriend. We kennen elkaar sinds schooltijd. Maar met kunst heeft hij geen affiniteit. In die zin blijf ik eenzaam.'

Heeft het breken met tradities u rücksichtslos gemaakt?

'Misschien. Ik hoop dat het met onze dochter anders gaat. Wij voeden haar op met de Bijbel, maar ook met andere grote verhalen. Zodat zij later hopelijk nergens afscheid van hoeft te nemen om zichzelf te worden.'

Welk onrecht wordt vrouwen aangedaan?
'Seksueel misbruik van meisjes en vrouwen komt nog overal voor. In reformatorische kring, maar ook daarbuiten. Ik vind dat heel erg. Ze kunnen er met niemand over praten, raken in zichzelf gekeerd, worden soms psychisch ziek. Het is een groot onrecht dat zich moeilijk laat bestrijden omdat het taboe zo groot is.'

Ziet u de hoofddoek als een symbool van de onderdrukking van de vrouw?
'Ik snap waar het gebruik vandaan komt. Het equivalent in reformatorische kring is de hoed. Die wordt beschouwd als een uiting van eerbied tegenover God. Zelf zie ik het als een inperking van de vrijheid. De Bijbel is een bundeling van verhalen, die moet je niet als wetgevend beschouwen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden