‘ik wilde juist het leven betrappen’

Met Tussenstand keert regisseur Mijke de Jong na tien jaar terug naar de speelfilm. Ze portretteert twee veertigers die gesprekken voeren over hun puberzoon....

‘Ik vind het allebei gepassioneerde mensen. Aan het einde van de film zou je moeten denken dat het wel goed komt met ze. Samen of alleen, dat maakt eigenlijk niet uit.’

In Tussenstand portretteert regisseur Mijke de Jong twee veertigers die uit elkaar zijn, maar elkaar nog geregeld zien om te praten over hun teruggetrokken levende puberzoon. De relatie tussen de lichtneurotische kunstmanager Roos (Elsie de Brauw) en de zelfgenoegzame schrijver-columnist Martin (Marcel Musters) krijgt vorm in acht gesprekken. De uit de losse pols gefilmde praatscènes worden doorsneden met strakke beelden van hun zwijgzame puberzoon Isaac (Stijn Koomen), die inbreekt in huizen of in de weer is met zijn Samoeraizwaard.

De hoofdrolspelers zijn niet gemodelleerd naar haarzelf, haar schrijvende man Jan Eilander of naar hun eigen zoon, benadrukt De Jong. ‘Wij zijn nog bij elkaar – gelukkig. Al 23 jaar. Onze zoon is 14, die moet nog gaan puberen. Het uitgangspunt is een cliché van de relatie tussen man en vrouw. Zij wil hem beheersen; hij neemt afstand. Dat zie ik veel om me heen, en daar herken ik ook mezelf in. Maar ik herken ook veel van mezelf in de man. En ook in hun zoon.’

De Jong wil laten zien hoe moeizaam de communicatie met degene om wie je werkelijk geeft, die je werkelijk raakt, soms kan verlopen. ‘Je ziet twee mensen die aan het overleven zijn; die proberen hun wanhoop, angst en jaloezie te verbergen. In die zin zijn ze aan elkaar gewaagd, ik heb geen partij willen kiezen en ik heb niemand willen veroordelen. Ik wil niet oordelen; dat zal een reactie op mijn calvinistische opvoeding zijn. De tussenstand is 1–1, wat mij betreft.’

Haar vorige speelfilm, Broos, maakte De Jong alweer tien jaar geleden. Sindsdien regisseerde ze onder meer de televisieserie Ik ben Willem, toneelstukken en de televisiefilm Bluebird, waarmee ze de hoofdprijs won van het Berlijnse kinderfilmfestival. ‘Ik heb met evenveel passie gewerkt aan Ik ben Willem als aan Tussenstand. Het maakt mij niet zo veel uit wat ik maak: film, toneel of televisie. Het belangrijkste is dat ik door een onderwerp wordt gegrepen.’

Het idee voor Tussenstand ontstond nadat Mart Dominicus, de artistiek adviseur van het Filmfonds, haar uitverkoos voor het project ‘Ten to watch’. Tien regisseurs met een eigen stijl en handschrift, onder wie Alex van Warmerdam, Peter Delpeut en Fow Pyng-Hu, kregen subsidie om een plan te ontwikkelen dat buiten de gebaande paden viel. ‘Ik had al heel lang geen bioscoopfilm meer gemaakt, dus ik vond het best bijzonder dat Mart me bij de tien auteurs koos. Ik mocht gaan experimenteren en dat ben ik ook gaan doen. Het begin, met dat zwarte beeld, dat wilde ik mijn hele leven al eens proberen. Dat het publiek gaat zitten en eerst alleen maar moet gaan luisteren.’

Samen met Jolein Laarman schreef De Jong ‘in no time’ een volledig scenario voor Tussenstand. ‘Ieder zuchtje stond uitgeschreven. Maar dat wilde ik helemaal niet. Ik wilde juist het leven betrappen.’

Het script werd opzij gelegd. Vervolgens schreven De Jong en Laarman een werkplan, bestaand uit een persoonlijke motivatie en een aantal steekwoorden voor de acht gesprekken en de scènes met Isaac. ‘Op kantoor hebben we een van de gesprekken op video opgenomen, zodat het fonds kon zien wat de bedoeling was: de acteurs kregen alle ruimte om te improviseren. We kregen direct vijf ton.’

Het scenario is geschreven met de acteurs Elsie de Brauw en Marcel Musters in het achterhoofd. ‘Marcel is een vriend van mij, Elsie een goede vriendin. Die gesprekken hebben wij zelf gevoerd. Niet letterlijk, maar het soort gesprekken.’ Ter voorbereiding liet De Jong de acteurs werk zien van de regisseurs die haar hebben geïnspireerd bij het maken van Tussenstand: de Amerikaan John Cassavetes en de Taiwanees Tsai Ming-liang. ‘Ik houd van de rauwe directheid van Cassavetes en van de stilering van Tsai Ming-liang. Het leek me interessant die uitersten in één film samen te brengen.’

Het belangrijkste doel van de repetities was het inslijpen van de verdedigingsmechanismen, de manier waarop het stel reageert op elkaars verwijten. De opnamen waren daarna ‘een feest’. ‘Voor ieder gesprek stond een hele dag. Maar we waren vaak om 1 uur ’s middags al klaar. Dan hadden we het gesprek vijf keer opgenomen. De puzzel begon pas in de montage.’

Het gaat om de details, aldus De Jong. ‘Soms was het net iets te duidelijk, te dik. Of net iets te vaag. Het luistert heel nauw. Het mocht geen vage, pretentieuze artfilm worden. Daar heb ik zo’n hekel aan.’

Uit de ontvangst valt op te maken dat De Jong er goed in is geslaagd de valkuilen te omzeilen: Tussenstand kreeg een speciale vermelding op het festival van Locarno, waar hij was geselecteerd als openingsfilm van de ‘Filmmakers of the Present’-competitie. Op het afgelopen Nederlands Film Festival won de film de Prijs van de Nederlandse Filmkritiek en Gouden Kalveren voor de beste regie, de beste actrice (De Brauw) en het beste geluid.

‘Dat is heel belangrijk voor deze film. De bezoekersaantallen van Bluebird waren bedroevend. Die was dan wel niet voor de bioscoop bedoeld, maar toch. Je legt je hart en ziel in een film, dan wil je ook dat er zo veel mogelijk mensen naar gaan kijken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden