'Ik wil theater maken voor de gewone man'

Regisseur Johan Simons (68), tot voor kort bejubeld leider van de Münchner Kammerspiele, is intendant van de Ruhrtriënnale, die vanavond van start gaat. In de modder van het industriegebied is hij gelukkig. Zijn doel? Theater over en voor de gewone man.

Regisseur Johan Simons. Beeld Ivo van der Bent

Johan Simons is terug daar waar hij zich het beste voelt: met zijn voeten in de modder. Op locatie, ver weg van de chique schouwburg, om in grote hallen en vervallen gebouwen theater te maken. Over de gewone man en zijn sores, zoals hij vroeger deed bij Hollandia, de theatergroep waarmee zijn carrière begon. Voorstellingen in kippenhokken, plantenkassen en autosloperijen, voor tante Truus en haar man die om de hoek woonden. Althans, dat was zijn bedoeling. Dat hij uiteindelijk werd omarmd door de culturele elite van eerst Amsterdam, toen Nederland, daarna België en ten slotte Duitsland en eigenlijk heel Europa - ja, daar kon hij ook niets aan doen, dat overkwam hem.

Vanaf dit jaar is Johan Simons (68) drie jaar achtereen intendant van de Ruhrtriënnale, het prestigieuze theater- en muziekfestival dat vanavond begint en dat zich afspeelt in industriële gebouwen, kolencentrales en ijzergieterijen in het hele Ruhrgebied. Simons regisseert twee grote producties: Accattone, naar de film van Pier Paolo Pasolini, en Das Rheingold, de opera van Wagner.

Modderpoel

Afgelopen maandag regende het onophoudelijk in Dinslaken, provinciestad tussen Arnhem en Oberhausen. De omgeving van de oude kolenmengcentrale Zeche Lohberg werd één grote, glibberige modderpoel. Acteurs, muzikanten en medewerkers liepen rond in badjassen, dekens en met paraplu's. Simons leek het niet te deren; hij banjerde gelukzalig door de plassen.

Dinslaken doet dit jaar voor het eerst mee in de Ruhrtriënnale. De enorme hal, waar vroeger steenkool werd vermalen tot antraciet, was voor Simons de ideale plek om Accattone, Pasolini's debuutfilm uit 1961, te ensceneren.

Een grote, kale, lege ruimte met alleen een tribune en een podium voor het orkest - meer is het niet.

(tekst loop door onder de foto)

Holland Festival x 2

Het is Duitsland gelukt de resten van de zware industrie in het Ruhrgebied, vlak bij de grens met Nederland, om te toveren tot decor voor baanbrekende kunst. Biëlla Luttmer profileert het festival.

Acteurs tijdens de repetities voor de Ruhrtriënnale. Beeld Ivo van der Bent

Ruhrgebied

Simons: 'Klopt, het is hier kaal en leeg, met als extra een hoop stofwolken. Daarom past deze plek zo goed bij de films van Pasolini. Mamma Roma, Medea, Edipo Re - allemaal spelen ze zich af op kale vlakten en in ruwe landschappen. Het hoofdpersonage in Accattone zou je de zwarte Jezus kunnen noemen. Van begin af aan is hij bevangen door een doodsdrang. Zijn verhaal is zwart en somber, en dat zal in deze hal nog somberder worden.'

Het van oudsher welvarende Ruhrgebied met zijn rijke industriële geschiedenis kent intussen veel sociale tegenstellingen. Waar Simons en zijn mensen in de kolencentrale hoge kunst maken, ligt op een steenworp afstand de wijk Lohberg. Daar woonden vroeger de arbeiders, nu voornamelijk Turken.

'Voor mij als theatermaker is het juist daarom interessant hier te werken. Het is belangrijk om het over het thema arbeid te hebben en over de hoge werkloosheid, die eerder zal toenemen dan afnemen. Wij zullen ons anders moeten gaan definiëren en profileren, onze identiteit zal steeds minder afhankelijk worden van ons werk. Bij Pasolini gaat het over het subproletariaat, over mensen die geen toegang hebben tot het centrum van de macht, de politiek, de cultuur. Tien jaar later beweerde hij overigens dat het sub-proletariaat niet meer bestond, omdat alles was opgegaan in de massa. Met deze voorstelling wil ik beweren dat er wel degelijk opnieuw een subproletariaat is ontstaan.

'Kijk maar naar de overkant: wat ooit een rustig tuindorp was, is nu een ruige wijk waaruit minstens tien jongeren intussen in Syrië voor IS vechten. Wij zijn vergeten de migranten bij de arm te nemen en naar het centrum van onze cultuur mee te nemen. Daardoor is een gat ontstaan en in dat gat zijn de salafisten en de rechts-extremisten gesprongen.'

(tekst loopt door onder de foto)

Chaotisch kunstdorp

Atelier Van Lieshout uit Rotterdam heeft op uitnodiging van Johan Simons bij de Jahrhunderthalle in Bochum een installatie gebouwd. Een chaotisch kunstdorp, bestemd voor toeschouwers, kunstenaars, artiesten, studenten en festivalmakers. In de centrale ruimte Refectorium vinden lezingen, concerten en performances plaats.

Regisseur Johan Simons. Beeld Ivo van der Bent

Afscheid

Op 25 juli nam Johan Simons afscheid van de Münchner Kammerspiele, een van de grote Duitse stadstheaters, waar hij vijf jaar intendant is geweest. Die avond werd de voorstelling Hiob gespeeld, naar de roman van Joseph Roth. De zaal was afgeladen en na afloop kreeg Herr Simons een staande ovatie die zo lang duurde dat het volgens de maestro zelf een tikkeltje pathetisch werd.

Zijn intendantschap is niet onopgemerkt gebleven. Zeven keer werden producties van de Münchner Kammerspiele uitgenodigd voor Theatertreffen in Berlijn. De groep zelf werd uitgeroepen tot Theater van het Jaar, Simons' acteurs wonnen allerlei prijzen.

'De eerste twee jaar vond ik lastig, die Duitsers moesten erg aan mij wennen en ik aan hen. Ik heb in München een internationaal gezelschap bij elkaar gesprokkeld. Naast de Duitse acteurs kwamen Pierre Bokma, Elsie de Brauw en Katja Herbers uit Nederland erbij, maar ook Vlaamse, Hongaarse en Finse acteurs. Dat is van grote invloed geweest op het altijd wat starre, logge Duitse systeem. Het werd losser, minder hiërarchisch.'

(tekst loopt door onder de foto)

Regisseur Johan Simons. Beeld Ivo van der Bent

Dynamische tijd

Simons haalde ook andere Europese regisseurs binnen: Ivo van Hove, Luk Perceval, Alvis Hermanis. En hij regisseerde nieuwe stukken van Elfriede Jelinek en Arnon Grunberg. 'Het is al met al een mooie, dynamische tijd geweest, maar het was ook genoeg. Ik had echt niet langer willen blijven, want dan zou ik mezelf gaan herhalen. En hoe leuk dat Jugendstil-theater in het puissant rijke München ook was, het kan niet tippen aan dit hier.'

Met 'dit hier' bedoelt Simons die kale, stoffige kolencentrale, de containerwoningen eromheen, waar de techniek huist, de caravans, de pop-up catering, de waterplassen en de modder. Het is een nomadendorp en zigeunerkamp tegelijk, waar de theatermaker zich uitermate op zijn gemak voelt. Terwijl de regen met bakken uit de hemel komt, wordt 's avonds voor het eerst gerepeteerd met het Collegium Vocale Gent van Philippe Herreweghe. Simons heeft dit wereldberoemde ensemble weten te strikken, niet alleen omdat het tot de wereldtop behoort, maar ook omdat hij met de muziek van Bach een breder publiek wil verleiden. Want evenals in München is ook de Ruhrtriënnale voornamelijk een festival voor de culturele elite en welgestelden.

'Het is inderdaad een illusie te denken dat de mensen uit de wijk hier tegenover massaal naar ons theater komen. Maar we proberen het wel: afgelopen zaterdag hebben we op de markt hier een grillparty gegeven, er zijn openbare repetities voor de buurtbewoners geweest, kinderen mogen gratis naar jeugdtheater en we hebben een gereduceerd tarief, in de hoop dat ze komen. Theater maken voor mensen die niet of nauwelijks met theater in aanraking komen, daar ben ik altijd mee bezig. Het lukt maar mondjesmaat, maar met dat idee wil ik wel de rest van mijn leven doorgaan.

Werkdrift

'Wat ik in ieder geval wil, en wat ik te weinig in mijn leven heb gedaan, is voorstellingen maken over de gewone man. Zoals in het verleden Bitterzoet, Tien Geboden, Sentimenti, allemaal stukken die zich afspelen in een milieu waar ik als zoon van een kleine middenstander uit Heerjansdam zelf vandaan kom.'

Die mogelijkheid heeft Simons de komende jaren voldoende. Behalve bij de Ruhrtriënnale is hij intussen weer terug bij NTGent, het gezelschap dat hij vijf jaar geleden verliet om in München aan de slag te gaan. Bovendien gaat hij zich bemoeien met de toekomst van het theater in Rotterdam, waar het Ro Theater en de Rotterdamse Schouwburg ambitieuze, internationale plannen hebben. Voor iemand van 68 lijkt het veel, al die functies.

'Mijn werkdrift heeft te maken met het feit dat ik laat begonnen ben. En ik heb nog genoeg energie, dat is belangrijk. Als ik mezelf zou gaan herhalen en niet meer zou vernieuwen, zou ik onmiddellijk stoppen, maar dat gevoel heb ik niet. Jazeker, als freelanceregisseur zou ik heel goed van mijn opdrachten kunnen leven. Maar ik wil een eigen groep, ik wil me bemoeien met het beleid, ik wil een stempel kunnen drukken, deelnemen, bijsturen. Ik heb het gevoel dat ik nog niet klaar ben, dat ik nog beter kan worden. Kortom: ik wil mee blijven doen, ik wil ertoe doen. Zo simpel is het.'

Ruhrtriënnale 2015 opent vanavond in Dinslaken met de wereldpremière van Accattone. Het festival duurt t/m 26/9.

Simons en Houellebecq

Bij NTGent gaat Johan Simons in het seizoen 2016-2017 Soumission (Onderworpen), de laatste roman van Michel Houellebecq, voor het theater bewerken. Eerder deed hij dat al metElementaire Deeltjes en Platform, twee producties die ook in het buitenland succes hadden.Platform werd pas geleden in Gent hernomen en heeft nog steeds een schokeffect. Het is de bedoeling dat Onderworpen en Platform als Houellebecq-tweeluik in Nederlandse en Vlaamse theaters worden opgevoerd.

Tips op de Triënnale

De Stille Kracht van Louis Couperus door Toneelgroep Amsterdam, regie Ivo van Hove. De combinatie Couperus-Van Hove is verrassend. Voor de regisseur is de Haagse schrijver de meest mondiale schrijver uit de Nederlandse literatuur. 'Als een ware kosmopoliet schrijft hij met open blik over mensen die vaak een te nauwe blik op het leven en de maatschappij hebben.' Met onder anderen Gijs Scholten van Aschat en Halina Reijn.

Orfeo naar Monteverdi. Een 'theaterparcours' van Susanne Kennedy en het duo Boogaerdt/VanderSchoot. In een oude kolenmijn in Essen transformeert dit trio theatermakers Monteverdi's opera tot een duistere omgang waarbij de toeschouwer slechts een deel van de performance bijwoont, in een kronkeling van gangen, kamers, bruggen en trechters.

Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke is een dansvoorstelling van de Vlaamse choreografe Anne Teresa de Keersmaeker, gebaseerd op het gelijknamige prozagedicht van Rainer Maria Rilke. Over een jonge soldaat die in de 17de eeuw naar het front van de Turkenoorlog reist.

Liebe. Trilogie meiner Familie 1 naar de romancyclus Les Rougon Macquart (1871-1893) van Emile Zola. Luk Perceval regisseert deze familiekroniek rond de Franse arts Docteur Pascale, die de wetenschap denkt te kunnen gebruiken om mensen te manipuleren en naar succes te leiden. De komende drie jaar worden deze romans voor het theater bewerkt en door het Thalia Theater Hamburg opgevoerd in een oude hoogoven in Duisburg.

Das Rheingold van Richard Wagner. Johan Simons regisseert Wagners opera in de majestueuze Jahrhunderthalle in Bochum, thuishaven van de Ruhrtriënnale. Het orkest MusicAeterna komt uit de Russiche stad Perm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden