Interview

'Ik wil niet de nieuwe Stieg Larsson worden'

'Ik ben nog altijd in shock over de achtbaan waar ik de laatste weken inzit.' De Zweedse auteur David Lagercrantz vertelt hoe hij het schijnbaar onmogelijke deed: een nieuw deel toevoegen aan Stieg Larssons Millenniumtrilogie. Grafroof! Geldzucht! Heiligschennis!

David Lagercrantz: 'Al mijn helden zijn geniale buitenstaanders geweest.'Beeld Lenny Oosterwijk

'Ik schrijf het beste als ik niet aan het schrijven ben', zegt David Lagercrantz, de Zweedse auteur, al weken bezig met een wereldtournee, die nog lang niet afgelopen is. Hij is nu ook niet aan het schrijven, op een ochtend in een Amsterdams hotel. Maar veel ruimte in zijn hoofd vindt hij niet. Hij wijst op een aangebroken verpakking paracetamol. 'Het schijnt goed spul te zijn.' Maar als hij niet aan een gruwelijk interviewschema zit geketend, dan is de loopband in alle vroegte een goede plek om na te denken over plot of over personages. Of, hij is tenslotte een Zweed, bij een lange wandeling in de bossen, eventueel op het eiland dat zijn familie bezit. Ja, een familie met een eiland, voor de Finse kust.

Hij is getraind, op het magere af. Getergd ook wel: eerst meer dan een jaar ondergedoken om een vierde roman aan de Millenniumtrilogie van de in Zweden heiligverklaarde Stieg Larsson, overleden in 2004, toe te voegen; over de kling gejaagd toen zijn naam werd bekendgemaakt (Grafroof! Geldzucht!); in ere hersteld nadat eind augustus de eerste positieve recensies uit het buitenland binnenrolden en nu wordt hij over de wereld gesleept, op deze Amsterdamse ochtend voor hemzelf vooral een bewijs dat hij een man is die moeilijk nee kan zeggen.

Ook dus niet tegen dat aanbod dat in september 2013 tot hem kwam en dat zijn leven heeft veranderd.

Controverse

'Ik ben geloof ik overal nummer een. Het is krankzinnig. In Holland, Engeland, Frankrijk, Duitsland, Scandinavië natuurlijk, en best verkochte e-boek in de VS. En daar was ik helemaal niet zeker van. Ik was getraumatiseerd vlak voor de lancering. Er was zoveel controverse rond het boek, alsof ik hoogstpersoonlijk een icoon van zijn voetstuk aan het trekken was. Ik moest me verantwoorden als een politicus die bij een schandaal betrokken was. Als ik boodschappen deed zag ik mijn gezicht op de voorpagina's van alle kranten. Wie was die man die over de kling werd gejaagd? Dat was ik! Er waren belangrijke dingen aan de hand in de wereld, maar de meeste ruimte werd ingenomen om lelijke dingen over mij te zeggen. Het was afschuwelijk. In de nacht van 26 op 27 ging de roman in de verkoop. Een uur later verschenen er al recensies online die het over het 'meest verschrikkelijke boek ooit' hadden. En toen werd opeens alles anders. The New York Times, The Guardian, Le Monde publiceerden hun positieve recensies (vier sterren in de Volkskrant) en dat was voor mij de revanche. Misschien verklaart dat mijn hoofdpijn; ik ben nog altijd in shock over de achtbaan waar ik de laatste weken inzit: eerst die woedende menigte en toen die erkenning. En nu sta ik in Zweden op de prestigieuze 'kritische lijst' samengesteld door literatuurkenners, als eerste misdaadroman in de geschiedenis.'

Het hoort inmiddels bij de legende van Stieg Larsson, een Zweeds monument, als exportproduct een literaire variant van Abba, Volvo en IKEA. Hij schreef de trilogie over onderzoeksjournalist Mikael Blomkvist en meesterhacker Lisbeth Salander in de avonduren zonder dat er een uitgever, laat staan een lezer, was. Na zijn dood in 2004 op 50-jarige leeftijd aan een hartaanval werden de Millennium-thrillers een wereldhit met een totale oplage van 80 miljoen exemplaren. Zijn partner Eva Gabrielsson zag de vele miljoenen naar de vader en broer van Larsson gaan, die nu ook het Millenniummerk weer hebben opgestart. En daarvoor Lagercrantz hebben benaderd, een bestsellerauteur, vooral met zijn voetbalbiografie Ik, Zlatan, en telg van een bekende adellijke familie.

CV

1962 Geboren op 4 september

Eind jaren tachtig - 1993 Misdaadverslaggever voor Zweedse krant Expressen

1997 Biografie bergbeklimmer en avonturier Göran Kropp

2000 Biografie van uitvinder Håkan Lans

2001 Eerste roman: Stjärnfall

2009 Doorbraak met roman over Alan Turing, die in 2016 in het Nederlands zal verschijnen

2011 Bestseller Ik, Zlatan (500.000 verkocht in Zweden)

2015 Wat ons niet zal doden

Trappelende uitgevers

En was Larsson alleen en onbekend, Lagercrantz had toen hij aan zijn boek begon al 42 internationale uitgevers die stonden te trappelen om de miljoenen fans van Blomkvist en Salander te bedienen. 'Ik heb de diepste bewondering voor Larsson, die overdag journalist was, en dit 's avonds voor zijn plezier deed. Dat zou ik nooit kunnen. En het was niet dat hij er overdag de kantjes van af liep. Hij werkte zich kapot voor zijn tijdschrift Expo, vechtend tegen racisme en rechts-extremisme. Misschien heeft het bijgedragen aan zijn vroege dood. Zoals ik me nu voel: ik moet er niet aan denken dat ik tot diep in de nacht ga zitten schrijven.'

Het eerste dat Lagercrantz deed toen operatie Millennium 4 van start ging, was terugkeren naar de boeken van Larsson. 'Ik probeerde de code te kraken. Waarom was het zo'n succes? Ik bestudeerde zijn Russische manier van vertellen met verschillende perspectieven. Hoe werken zijn cliffhangers? Hij hield zich aan weinig genreregels en begon al meteen draden te weven voor wat een tiendelige cyclus moest worden. Ik moest trouw blijven aan zijn wereld, zijn personages en zijn verhaal, maar ik wist ook dat ik niet als hem moest gaan schrijven. Ik heb grofweg twee stemmen die ik in mijn boeken hanteer, een literaire en een journalistieke stijl, en ik vond dat ik hier voor een meer journalistieke aanpak moest kiezen: effectief proza, zonder al te veel kunstgrepen.'

En dan die personages, een sterk contrasterend stel, een soort Sherlock Holmes en dokter Watson, wat betreft Lagercrantz, met de kanttekening dat Blomkvist weliswaar een 'nice guy' is, maar wel heel goed in zijn werk.

David Lagercrantz.Beeld Lenny Oosterwijk

Geniale buitenstaanders

De uitgever en de erven Larsson zijn niet alleen bij Lagercrantz terechtgekomen omdat hij zich een succesvol auteur in verschillende genres heeft getoond. Er loopt een lijn van zijn biografie van de Zweedse uitvinder Håkan Lans, de roman over codebreker Alan Turing (die volgend jaar in het Nederlands zal verschijnen) en de literaire biografie van Zlatan Ibrahimovic, buitenstaanders en geniale dwarsliggers, naar de wereld van Lisbeth Salander, hacker en kruisvaarder tegen gewelddadige mannen en inlichtingendiensten wereldwijd.

'Al mijn helden zijn geniale buitenstaanders geweest. De titel Wat ons niet zal doden (maakt ons sterker) geldt voor Salander, die ijzersterk uit haar gemankeerde jeugd kwam. Maar geldt net zo zeer voor Zlatan, die ze ook overal hebben proberen uit te schoppen, omdat hij zich niet wilde conformeren. Maar dat is niet de reden waarom ik in beeld kwam. Ze voelden dat ik dit boek heel graag wilde schrijven.'

Hij schiet in de verdediging, bijna op de automatische piloot. 'Er zijn mensen die beweren dat ik het voor geld doe en dat is bullshit. Dat is echt complete bullshit! Na Ik, Zlatan (alleen al in Zweden een half miljoen verkochte exemplaren) had ik het geld niet nodig. En ik ben geprivilegieerd.' Het is een verwijzing naar zijn achtergrond, het adellijke geslacht Lagercrantz. Zijn vader, een invloedrijke kranteneigenaar, was bevriend met de in 1986 vermoorde Zweedse premier Olof Palme. Adellijk en links, de Zweden hebben daar de uitdrukking 'rode-wijncommunist' voor. Niet het enige dat wringt in de familiegeschiedenis, die wordt gekenmerkt door geestesziektes en zelfmoorden. Lagercrantz, die onomwonden verklaart manisch depressief te zijn, is bezig met een boek over zijn familie. Maar dan moet hij eerst zijn eigen tijd in handen krijgen.

De Zweedse topvoetballer Zlatan Ibrahimovic met zijn boek Ik, Zlatan.Beeld anp

Frustraties

En nu hij toch bezig is met zijn frustraties. 'Natuurlijk had ik graag tot een overeenkomst met Eva Gabrielsson (de weduwe van Stieg Larsson) gekomen, maar ik kan me niet schuldig voelen over het schrijven van het boek. Ik heb altijd gedacht dat als ik een goed boek zou schrijven het ook goed voor zijn schrijverschap zou zijn. En dat blijkt te kloppen; een nieuwe generatie lezers ontdekt de boeken van Larsson en verdiept zich zelfs in zijn journalistieke nalatenschap.'

Lagercrantz begrijpt haar wel met haar oproep om het werk van Larsson 'met rust' te laten. Maar tegelijkertijd wijst hij erop dat hij geen enkele schrijver kent die met rust gelaten wil worden. 'We willen allemaal gelezen worden. En nu wordt Larsson ook weer gelezen.' Ze heeft de 'afschuwelijkste dingen' over hem gezegd, maar hij kan - diepe zucht - niets dan sympathie voor haar hebben. 'En ik droom ervan dat er ooit een nette regeling komt.'

Zijn research in de wereld van de inlichtingendiensten en de hackers die hen voortdurend belagen, bracht hem oog in oog met de grootste sterren in die wereld. 'Ze vertelden me hoe eenvoudig het is om een computer binnen te komen.'

Liefde van lezers
Alle paranoia over het lekken van Wat ons niet zal doden leek gerechtvaardigd en Lagercrantz en zijn uitgever gingen 'off grid'. Hij schreef op een computer die van internet was losgekoppeld, en manuscripten werden niet als computerbestand, maar op papier verstuurd, per koerier. Onhandig wellicht, maar de ingrepen brachten hem wel in de perfecte stemming voor het paranoia universum van Blomkvist en Salander. 'We leven in de wereld waarin de baas van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA heeft gezegd dat hij alles wilde: we want it all. En misschien zal er op een gegeven moment ook iemand naar dit gesprek luisteren, op zoek naar een sleutelwoord. Dat is een krankzinnig idee.'

Het is duidelijk dat Lagercrantz met het slot van zijn thriller een opening maakt voor een volgend deel. Hij introduceert een nieuwe, aantrekkelijke schurk, die ook vanwege haar band met Salander alles in zich heeft om tot een klassieke nemesis uit te groeien. En dan is nu de vraag of hij zelf Millennium 5 voor zijn rekening zou nemen.

'We wilden nog niets beslissen voordat dit boek er was. Maar nu is het erg verleidelijk. Er komt zoveel liefde van de lezers los. Misschien wil ik er nog een doen, maar ik wil niet voor eeuwig de schrijver van de Millenniumboeken zijn. Ik wil niet de nieuwe Stieg Larsson worden.'

Geen prikbord met pijlen

1.
De eerste zin: 'Dit verhaal begint met een droom, zij het geen erg vreemde.' De zin maakt deel uit van een drie regels tellende proloog waarin Lisbeth Salander, populairste personage, al meteen opduikt.

'Ik begin nooit met de eerste zin. Ik worstel voortdurend, heb last van serieuze depressies. Het ene moment denk ik dat het me lukt; het andere moment vind ik mezelf de slechtste schrijver die er is. Ondertussen passeren er vele eerste zinnen. Deze zin, die hele proloog, kwam pas laat. Toen ik jong was en droomde van het schrijverschap had ik tientallen briljante openingszinnen in mijn hoofd.'

2.
Wie is uw schrijversheld?

'Ik heb een hele lijst, die ook voortdurend verandert. Vroeger zei ik Jorge Luis Borges, dat was echte liefde. Maar ik heb hem al een tijd niet gelezen en je kan moeilijk zeggen dat mijn boeken aan het werk van Borges doen denken. Misschien moet ik Ian McEwan zeggen, het type schrijver dat ik zou willen zijn. Echt een rolmodel, een geweldige schrijver, intelligent, met interesse over hoe de wereld in elkaar zit. Ik wil elk nieuw boek van hem onmiddellijk lezen. Hiermee zeg ik niet dat ik mezelf met hem vergelijk.'

3.
Heeft u rituelen?

'Ik schrijf 's ochtends vroeg en ik drink veel espresso. En ik denk na als ik loop. Zonder aantekeningen te maken, want anders zit je daar weer aan vast. Ik werk zonder schema, ook niet voor een complexe thriller als Wat ons niet zal doden. Geen prikbord met post-its en pijlen. Alles zit in mijn hoofd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden