'Ik was net mijn vader: obsessief met werk bezig'

De invloed van zijn vader, fotograaf Ed van der Elsken, bepaalde Daans (53) leven. In de film De erfenis onderzoekt hij hun moeizame relatie en lijkt hij zelfs even met hem samen te werken. Zonder ruzie.

Ed van der Elsken, Daan en Pravda in Edam, 1970. Beeld Nederlands Fotomuseum /Ed van der Elsken

Kippenvel bij de laatste scène van De erfenis, de documentaire waarin muzikant Daan van der Elsken (53) onderzoekt welke rol zijn vader, fotograaf Ed van der Elsken, in zijn leven heeft gespeeld.

De relatie, weten we dan al, was niet goed.

We zien Daan zitten achter zijn drumstel. Op de muur voor hem zijn levensgroot de beelden geprojecteerd uit Een fotograaf filmt Amsterdam, waarin Ed, in 1982, vanuit zijn rijdende autootje de stad vastlegt, in de ochtend als de straten nog leeg zijn: van de Haarlemmerpoort naar de Nieuwezijds Voorburgwal, over de Nieuwendijk naar de Dam en verder door de Kalverstraat, het lijkt steeds sneller te gaan en Daan drumt mee, zweetdruppels op het gezicht, en het klopt allemaal als een bus.

Het voelde bijna alsof ze het samen deden, zegt hij als we elkaar spreken. 'En eindelijk een keer zonder ruzie.'

Of we Daan, naar aanleiding van de documentaire (sinds donderdag in de bioscopen), maar ook van de grote overzichtstentoonstelling van zijn vader in het Stedelijk Museum (vanaf zaterdag), kunnen interviewen? Dat kan, zegt de producent. Op voorwaarde dat regisseur en goede vriend Joris Postema ter ondersteuning bij het gesprek aanwezig is. Het gaat namelijk niet goed met Daan. De depressie waaraan hij leed, zoals we in de documentaire kunnen zien, is nog niet over. Het kan, waarschuwt Postema, ook zo maar zijn dat Daan de afspraak op de dag zelf afzegt.

Maar dat gebeurt niet. Op een koude woensdagmiddag zijn we welkom en verontschuldigt hij zich bij aanvang van het gesprek dat hij misselijk is als een hond en dus af en toe een pepermuntje neemt. Hij wil ook alvast dit gezegd hebben: dat de dingen die zijn vader in zijn ogen fout heeft gedaan, misschien niet allemaal met opzet zo bedoeld waren.

Kijken naar Ed

Geportretteerden, tijdgenoten en liefhebbers vertellen wat zij zo bijzonder vinden aan meesterfotograaf en filmer Ed van der Elsken. Een ode in zeven video's aan een van de belangrijkste fotografen van de twintigste eeuw. Bekijk hier de productie.

Ed van der Elsken verdient zijn ereplek (****)

e levenslust en branie op de foto's van Ed van der Elsken blijven aanstekelijk. Maar er wordt nog iets duidelijk op de grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk: hij was niet alleen maar een flierefluiter. Lees hier de recensie.

Van wie kwam het idee om een documentaire te maken?

'Van Joris. We zijn al lang bevriend, we hebben samen veel muziek gemaakt. Hij las op een gegeven moment het manuscript dat ik aan het schrijven ben over mijn jeugd en dat vond hij zo goed dat hij voorstelde een film te maken.

'Voor mij hebben er heel lang twee dingen volstrekt naast elkaar gestaan: dat het niet goed ging met mij, en dat ik een behoorlijk slechte relatie met mijn vader had en boos op hem was. Ik ben de eerste helft van mijn leven extreem zelfdestructief geweest. Ik was opstandig, egoïstisch, verslaafd, ik leed aan prestatiedrift, ik was overdreven dominant, ik heb mezelf zo over de kop gewerkt dat ik depressief werd. Op een gegeven moment dacht ik: wat is eigenlijk de invloed van mijn vader op dit alles geweest? Dat wilden we in de documentaire onderzoeken.'

Joris Postema heeft hem twee jaar gevolgd. Hij filmde Daan als die bij Eds familieleden op bezoek ging. Als hij met zijn dochter Zea over Ed sprak. Naar oude familiefilms keek. Als hij depressief op de bank lag en samen met Postema zong. Daartussen zijn fragmenten gemonteerd van films die Ed van der Elsken in de jaren zeventig en tachtig maakte, en waarin Daan vaak figureerde.

Zijn vroegste herinneringen aan zijn vader: 'Er liep een baard door het huis. Een baard, met één groot oog erboven. Dat was zijn camera. Mijn vader was altijd aan het werk.'

Listen

Daan van der Elsken componeerde en speelde de score (zang, gitaar, drums en piano) voor de documentaire De erfenis. Twee nummers, Hanging en Lost Lullaby, staan op zijn laatste plaat Listen, die hij in 2014 onder de artiestennaam Elsken opnam. Te beluisteren op Spotify.

Hij heeft jou en je zus Tinelou vaak gefilmd en gefotografeerd. Hadden jullie door dat hij beroemd was?

'Ja. Hij was de grote Ed van der Elsken. Zijn beroemdheid was, om het zo maar te zeggen, een medebewoner in huis. Met Sinterklaas lagen er altijd platte pakjes: dan was zijn nieuwste fotoboek weer uit. We gingen mee naar openingen van zijn tentoonstellingen, we zagen zijn films op televisie. Maar omdat zijn werk zo overheersend was, had ik er helemaal geen interesse meer in. Ik had hem liever als vader gezien, als iemand die echt wilde weten waarmee ik bezig was - en niet alleen als hij me kon gebruiken voor een van zijn films.'

De erfenis laat zien hoe verlammend depressie kan zijn (****)

Joris Postema laat zien dat Daan van der Elsken meer lijkt op zijn beroemde vader dan hij denkt. Wat maakt een mens een mens? Genen, opvoeding of eigen keuze? Lees hier de recensie.

Ed van der Elsken registreerde de zwangerschap van zijn vrouw Gerda, de camera was ook aanwezig bij Daans geboorte. De vader bleef de zoon volgen: toen die 17 was, vroeg hij hem naar het drugsgebruik van zijn vrienden. Ook filmde Ed hem bij de jeugdopvang, waar Daan zat toen hij van school was getrapt. Hij filmde hem als jonge kraker en liet hem vertellen hoe de politie optrad.

'Ik liet dat over me heen komen. Voor de mensen om me heen was het vaak interessanter dan voor mij. Die waren geïntimideerd. Want mijn vader was bot en direct en tegelijkertijd op een bepaalde manier charmant. Daarmee bracht hij mensen zo van hun stuk, dat hij door iets heen brak. Dat er een stuk toneel wegviel. Dat was kenmerkend voor zijn werk, meer nog voor zijn fotografie dan voor zijn films: er was echt contact tussen hem en de mensen die hij portretteerde.'

Je vader filmde jou in de kringen die hem fascineerden: de opstandige jeugd, de drop-outs. Maar de realiteit was dat jij rond je 15de het huis uit ging en niet veel later verslaafd raakte. Heeft hij zich toen om je bekommerd?

'Nee. Hij was keihard. Het enige dat hij zei was: je bent een klootzak en je kan niks. Maar ik weet niet, en zal nooit weten, wat hij ondertussen gevoeld heeft. Hij moet gezien hebben dat ik creatief was. Ik tekende veel, ik was van jongs af aan met muziek bezig. Als jongetje kocht ik trommeltjes op de Zeedijk en tikte met spijkers en plankjes een drumstel in elkaar.'

Kwam hij weleens naar je concerten?

'Dat geloof ik niet, maar hij heeft me in elk geval wel één keer gezien: toen ik met mijn band optrad op mijn eigen bruiloft.'

Nog een scène uit De erfenis. Daarin vertelt Daan over een van de laatste bezoeken aan zijn vader. Ed ligt op bed, hij heeft kanker. Hij weet niet dat zijn zoon al jaren succesvol met zijn band langs Europese undergroundzalen toert. De zoon denkt: goed, als hij er zelf niet naar vraagt, laat ik hem wel zien waarmee ik bezig ben. Hij hoopt dat hij hem één keer trots kan maken. Hij reist naar Duitsland om een videoband te halen waarop zijn laatste optreden is vastgelegd, stopt hem bij zijn vader thuis in de videorecorder. Na een minuut zegt Ed: 'Wat is dit voor rotzooi? Welke klootzak heeft dit gefilmd?'

Het voelde als de zoveelste afwijzing, zegt hij in de film tegen regisseur Joris Postema. 'Ik ben kwaad weggegaan en heb hem daarna nooit meer gezien.'

Tekst gaat verder onder afbeelding.

Daan en Zea van der Elsken in De erfenis.

Nooit meer?

'Nog één keer. Een uur voor zijn dood, maar dat wist ik toen nog niet. Ik vond het pijnlijk en ingewikkeld en ben maar even gebleven, na een uur zei ik dat ik het druk had en weer aan het werk moest. Mijn vader heeft nog geroepen: 'Je mag niet gaan. Ik ga dood.' Maar ik stak mijn kop in het zand en ben vertrokken. Thuis ging de telefoon: Ed is overleden.'

'O, fuck', zegt Daan ineens. 'Wat ben ik misselijk. Ik zit hier bijna over mijn nek te gaan.'

Heeft die misselijkheid met jouw depressie te maken?

'Ik heb overal camera's in gehad en er is niks gevonden. Dus zit het in de hersenen. Ik wil het wel uitschreeuwen: dat ik al vijf jaar lang het grootste gedeelte van de dag zo kots- en kotsmisselijk ben dat ik tot bijna niets kom. Dat zit niet in de documentaire. Interviewers vragen er niet naar. Waarom niet? Het lijkt wel alsof een depressie alleen interessant is als het over angstaanvallen gaat. Ik hoef het echt niet een uur over mijn misselijkheid te hebben, maar dát is waaraan ik kapot ga. Mijn leven wordt meer beheerst door mijn fysieke klachten dan door de vraag of mijn vader de oorzaak is van alles wat er in mijn leven is misgegaan. Sterker: ik ben me, naarmate de documentaire vorderde, steeds meer gaan afvragen of het terecht is dat ik al mijn problemen op hem projecteer. Ik was als jongetje hypersensitief. Als puber ben ik aan de drugs gegaan. Toen ik daar vanaf was, heb ik twintig jaar lang een geluidsstudio gehad en alleen maar keihard gewerkt. Ik was net mijn vader: obsessief met werk bezig. Ik kon mensen als een dictator aan het werk zetten.'

Kantelmoment in De erfenis, en in zijn eigen leven: Daan die samen met zijn zus Tinelou naar familiefilms van vroeger kijkt. Hij zegt tegen haar dat hij zich niet kan herinneren dat hij ooit één knuffel van zijn vader heeft gehad. Zij noemt hem een dramaqueen en zegt dat hij aan geschiedvervalsing doet. Even later zien we Ed van der Elsken, met Daan op schoot, spelend op het strand, de vader kijkt trots en liefdevol naar zijn zoon. Ja, zegt hij. Het nuanceren van zijn herinnering gaat sindsdien een stuk makkelijker. 'Daardoor ben ik echt wel anders naar hem gaan kijken. Gaan ontdekken dat er meer mooie momenten waren. Daardoor is er meer rust gekomen en dat is goed. Aan de andere kant blijft het een heel pijnlijke... histoire.'

Tegen zijn vriend Joris: 'God, nou doe ik mijn vader na. Die praatte altijd alleen maar in het Frans en het Japans. Superirritant.'

Wat is het pijnlijkst?

'Dat we, nu ik anders over hem ben gaan denken, niet meer met elkaar kunnen praten. Dat ik hem niet meer kan zeggen dat ik zijn werk heel erg mooi vind. Daarom was die drumscène aan het einde van de film ook zo belangrijk voor me. Het was niet alleen om eindelijk iets samen met hem te doen. Het was ook om het goed te maken.'

Zea van der Elsken: 'Als je ergens voor gaat, moet er veel wijken'

Hoe vaak mensen ook tegen haar zeiden: 'O, ben je een Van der Elsken? Dan zul je wel creatief zijn.' Maar tot een dik jaar geleden wilde Zea van der Elsken (17), dochter van Daan van der Elsken en kleindochter van Ed, nog dierenarts worden. Dat was voordat ze een camera kreeg; een cadeau van haar moeder. Ze nam hem mee op schoolreis naar Rome en daar ontdekte ze dat ze het leuker vond om wildvreemde mensen op straat te fotograferen dan haar eigen klasgenoten. 'Net als Ed, mijn grootvader. Die ging ook op mensen af die hem opvielen. Maar hij durfde ze aan te spreken. Daar ben ik nog te verlegen voor.'

Als kind zag ze de foto's van haar opa in de boeken die thuis bij haar vader stonden. Ze was 14 toen ze zijn foto's voor het eerst als kunst zag, tijdens de tentoonstelling Amsterdam!. 'Fotografie', zegt ze nu, 'vind ik de mooiste vorm van kunst. Mooier dan een schilderij. Omdat je een moment vastlegt dat al voorbij is. Ed kon dat heel goed: een verhaal vastleggen in één bevroren moment.'

Ze heeft haar opa niet gekend; die overleed in 1990. 'Van mijn vader hoorde ik vooral over de lastige relatie die ze hadden. Hij zag Eds obsessie met fotografie vooral als iets negatiefs. Ik begreep mijn vader, maar ik snap Ed ook: als je ergens voor gaat, moet er veel wijken.'

De eerste foto waarop ze echt trots was, maakte ze van haar stiefbroertje en -zusje. Een tweeling. 'Ja, Ed fotografeerde ook vaak tweelingen. Ik vind het interessant, omdat tweelingen zo op elkaar lijken en toch helemaal anders zijn.' Ze ging onlangs naar een open dag van de Koninklijke Academie in Den Haag. Daar wil ze fotografie gaan studeren. 'Maar eerst neem ik een tussenjaar om een portfolio op te bouwen en beter met mijn camera te leren omgaan. Ik wil vooral veel uitproberen. Als mensen zeggen dat mijn werk op dat van Ed lijkt, dan denk ik: dat is toeval. Ik ga niet verbergen dat ik dezelfde smaak heb, maar ik wil ook een eigen stijl gaan ontwikkelen. Geënsceneerde portretten maken, maar ook experimenteren met natuurfotografie. Ik ben een 17-jarig meisje. Het moet allemaal nog beginnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden