'Ik vond het zwak om iemand nodig te hebben'

Wat betekent het om nu vrouw te zijn, vraagt Daniela Hooghiemstra aan schrijfster en actrice Nazmiye Oral: 'Een man is een partner, geen extra kind erbij.'

Nazmiye Oral: 'Ik mag er zijn.' Beeld Imke Panhuijzen

De Turks-Nederlandse schrijfster en actrice Nazmiye Oral (47) analyseert alles. Zichzelf, haar moeder, de man, de vrouw. 'Diep gevoel' gaat hand in hand met de behoefte om zaken op een rijtje te zetten. 'Dan gaan we weer even terug naar het begin', zegt ze als ze iets uitlegt. Identiteit boeit haar. Voor het interview begint, wil ze op haar Macbook nog snel even iets noteren. Een 'brainwave' over de man-vrouwverhouding. De laatste maanden heeft zij daar nieuwe ideeën over.

In september hervat ze haar theatertour Niet Meer Zonder Jou waarin ze met haar traditionele Turkse moeder een confronterend gesprek voert over normen en waarden. Sinds haar 16de gelooft Nazmiye niet meer. Ze annuleerde een gearrangeerd huwelijk. 'Geen goeie dochter' was ze naar eigen zeggen. Ze deed het op haar eigen manier, maar de band met haar moeder is sterker dan ooit.

Is jouw moeder een voorbeeld?

'Mijn kracht en mijn werkethiek heb ik van haar. Waar wij in verschillen, is dat ik mijn dochters geen manier van leven opdring. Tot mijn 18de heb ik voor mijn gevoel in een coma geleefd. Altijd onderdanig. Maar volgens mijn moeder was ik een rebel. Als meisje schijn ik in een volle moskee tegen haar gezegd te hebben: 'Jij gaat branden in de hel want je hebt me tegen mijn wil hier naartoe gebracht.' (Lacht). 'Dat was ik dus alweer vergeten.'

Nazmiye Oral

1969 Geboren in Hengelo
1987 Kunstacademie Arnhem (niet afgemaakt) en Maurits Binger Film Instituut (scenarioschrijven)
1998 Angelo en Rosanna (Theater van het Oosten)
1999 Hertenkamp (VPRO)
2003-2004 Column in de Volkskrant
2004 De gesluierde monologen
2005 Oprichting Theatergezelschap Zina met onder anderen Adelheid Roosen
2015-nu Theatertour Niet meer zonder jou (voor speellijst zie: femaleeconomy.nl).

Wat was in de ogen van jouw moeder een ideale vrouw?

'Een sprankelende, schone, stille kracht die alles in lijdzaamheid de goede kant op stuurt. Ik groeide op met een mythisch beeld van een bescheiden, zachte figuur, die haar plaats kent, maar intussen leidend is. Ze is kuis, maar eenmaal getrouwd zet ze haar sensualiteit volop in om een optimale band te krijgen met haar man. Als zij haar taken goed uitvoert, heeft het gezin mogelijkheden.'

Wat vind je van dat beeld?

'De eis is oneigenlijk. Met vrouwelijke wijsheid vorm aan relaties geven, is mooi. Maar een man moet ook zijn best doen. Hij is een partner, geen extra kind. Ik heb de rol die mijn moeder zichzelf oplegde als manipulatief ervaren. Nooit out in the open zeggen wat je wilt, altijd eerst díé bewerken en dan díé. Via omwegen bereiken wat je wilt. Doodvermoeiend.'

Wat mocht jij niet, vroeger?

'Ik mocht niet naar de stad, geen vriendjes hebben of uitgaan. Geen vrijheid. De Turkse gemeenschap in Hengelo was een levend, ademend verlengde van onszelf. De gemeenschap bepaalde wie ik was. Het ging niet om wat ik deed, maar om wat men dacht dat ik deed. Die eer wilde mijn moeder bewaken.'

Je ouders zochten een man voor je uit.

'Dat deden ze met de beste bedoelingen. Een jongen met wie ik nog heb gespeeld toen ik klein was, met liberale ouders. Ze dachten: hij past bij haar. Toen hij de deur opendeed, dacht ik: o nee, verliefd word ik niet. Maar toen was het al een done deal. Ik durfde niks te zeggen, dacht: misschien komt het nog. De verloving werd groots gevierd in Turkije. Op het laatste moment heb ik gezegd dat ik last had van epilepsie, dat hij een gezonde vrouw verdiende.'

Is de hoofddoek een symbool van onderdrukking?
'Kleine meisjes moeten geen hoofddoek dragen, maar als een volwassen vrouw er een draagt, mag je ervan uitgaan dat ze dat doet uit vrije wil. Ik erger mij aan de westerse aanname dat die vrouwen 'gered' moeten worden.'

Wat betekent het feminisme voor jou?
'Als concept niet zoveel. De vrouwen die voor gelijke rechten vochten, ben ik dankbaar. Maar mijn dochters lopen al sinds hun 2de op mijn hakken, zijn dol op make-up en decolletés. Dat is mooi toch?'

Heb jij als vrouw alles kunnen doen wat je wilde?
'Ik voel mij volledig gezien, gehoord en gehonoreerd.'

De gemeenschap had zich jou toe geëigend.

'Iedereen bemoeide zich met mij. De gedachte aan mijn huwelijksnacht maakte me angstig. Stel dat ik niet zou bloeden? Hoe moest ik dan mijn onschuld bewijzen? Op een dag voelde ik zo'n woede daarover, dat ik besloot om mijn maagdelijkheid niet te bewaren voor iemand anders, maar om die cadeau te doen aan mijzelf.'

Om jezelf te ontmaagden?

'Zelf de regie te voeren. Jaren later, ik was het huis al uit, zat ik met mijn beste vriend op mijn kamer. We hadden een goede band, maar ik was niet verliefd op hem. Het was vertrouwd, gelijkwaardig. Ik dacht: nu. Ik stelde het hem voor, hij zei: 'Oké.' Tot dusver had ieder ander zich bemoeid met wat er tussen mijn benen zat, maar nu was het eindelijk van mij.'

Je schond de eer van de familie. Is dat je kwalijk genomen?

'Mijn ouders zijn gebrouilleerd geraakt met de familie van mijn verloofde, maar met die eer viel het achteraf wel mee. Voor mijn moeder was het ook een leerschool, dat het niet het einde van de wereld was.'

Je trouwde uiteindelijk met een Hollander van wie je tien jaar later scheidde.

'Mijn moeder had pech met mij als dochter. Maar ze had geen keus. Ze moest zich tot mij verhouden. Toen ik na mijn scheiding zei: 'Ik heb jouw steun nodig', was ze er (knipt met haar vingers) ook meteen. Dat is de pracht van mijn moeder, dat ze uiteindelijk alles voor haar kind overheeft.'

Wat is er moeilijk aan relaties met mannen?

'Ik heb lange tijd last gehad van de angst dat ik niet mocht zijn wie ik was. Dat ik me kleiner moest maken, me moest excuseren. Dat als ik mijn waarheid zou vertellen, men zou zeggen: ja, maar zo gaat dat niet. Dan ga je dingen opkroppen en komt het er te hard uit. Ik heb lang gedacht: mannen kunnen sterke vrouwen niet aan. Ik wilde werken, mijn eigen pad, dat was zo'n enorme drang. Maar een sterke vrouw moet ook leren hoe ze haar stem gebruikt. Als ze op een rustige manier laat zien wat ze wil, wil een man haar dat juist graag geven.'

Wat is er interessant aan mannen?

(Zwijgt) 'Weet je waar ik nu achter kom? Dat ik vrouwen misschien wel interessanter vind. Vanwege alle rollen waar zij doorheen moeten ploeteren. Die kathedraal aan verhalen. In bijna iedere vrouw herken ik de vraag: mag ik er zijn? Identiteit vind ik een boeiend gegeven. Mannen houden zich er minder mee bezig.'

Van je rol van echtgenote heb je afstand genomen. Welke rollen zijn overgebleven?

'Die van moeder vervul ik graag. Als mijn dochters willen dat ik kook, kook ik. Spelletjes doen, vind ik leuk. Als theatermaker creëer ik, en de rol van dochter heb ik opnieuw aangenomen.'

Nazmiye Oral met haar moeder in theatervoorstelling Niet meer zonder jou. Beeld Cigdem Yuksel

Luister je weer naar je moeder?

'Toen ik laatst ergens mee zat, heb ik gevraagd wat zij zou doen. Niet omdat ze mijn moeder is, maar omdat ze ervaring heeft. Ik begrijp haar ideeën nu beter.'

Zoals?

'Dat in het bewaren van maagdelijkheid voor de huwelijksnacht iets moois zit. De verlegenheid van dat unieke moment, dat je vanaf dan voor altijd bent met de man van wie je houdt.'

Dat had je ook wel mee willen maken?

'Ik ben er achteraf jaloers op. Het is een sprookje, natuurlijk. Maar als alles klopt... geweldig. Nu, op mijn 47ste, zou ik er misschien wel rijp voor zijn.'

Ook voor de rol van echtgenote?

'De behoefte om de vrouw van een man te zijn, begrijp ik de laatste tijd beter. Ik vond het zwak om iemand nodig te hebben, maar sinds ik erachter ben dat het 'alleen kunnen' geen doel op zich is, ben ik in het vragen om troost en hulp bedrevener.'

Waar ging die brainwave net over?

'Dat er in wezen geen strijd is. Dat als een man een vrouw wil indammen, dat ook juist een daad van liefde is. Een onhandige poging om er voor haar te zijn.'

Sinds wanneer heb je die nieuwe inzichten?

'Een paar maanden.' (Lacht)

Speelt een bepaalde andere persoon daarbij een rol?

(Staart omhoog) 'Een waanzinnig mooi persoon. Het voelt alsof de sleutel in het slot past. Alles valt in elkaar, als in een wiskundig model. Van de liefde hoef je niks te maken. Die ís.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden