INTERVIEW

'Ik voelde me medeplichtig door het op te schrijven'

'Van vogels en mensen' is de compacte familieroman van een schrijfster die virtuoos speelt met contrasten, soms binnen één personage, dat van zachtmoedig in moordlustig kan veranderen. Vreemd? Welnee.

'Zo'n beeld noteer je blijkbaar toch in je gedachten. Het diende zich aan toen het nodig was.' Beeld null
'Zo'n beeld noteer je blijkbaar toch in je gedachten. Het diende zich aan toen het nodig was.'

Wanneer het was? Jaren geleden alweer. Pal voor het Centraal Station in Amsterdam waren twaalf meter diepe bouwputten gegraven, om de nieuwe metrolijn te kunnen aanleggen. Margriet de Moor (1941) was er al een paar keer langs gelopen, toen ze eens over de rand van zo'n put keek. 'Dat kon zomaar; ze werden nauwelijks afgeschermd. Ontzagwekkend. Ver in de diepte zag ik een plas water staan. Ik dacht: nou, hier moet je niet in terechtkomen.'

Nee, aan een verhaal dacht ze toen nog niet. 'Maar zo'n beeld noteer je blijkbaar toch in je gedachten. Het diende zich aan toen het nodig was.'

Na bijna dertig jaar schrijverschap zit Margriet de Moor nog steeds graag aan haar schrijftafel, vertelt ze in haar huis aan de Amstel. Ze is even terug van een Duitse Lesereise, en vlak vóór een vertrek naar Parijs, waar ze de rest van het jaar zal blijven. 'Wanneer ik schrijf, bevind ik me midden in het verhaal, zelfs in het begin zit ik er middenin, niet zo erg verschillend van wanneer ik een boek lees dat me volledig in zijn ban heeft. Een van de twee motto's van mijn nieuwe roman is van Gerrit Achterberg, een dichter die wereldberoemd zou zijn geweest als hij in een universele taal had geschreven: 'Maar in de droom verheffen zich/ arenden allerwege/ en vliegen naar u weg.' Natuurlijk heb ik de Verzamelde gedichten van Achterberg in huis. Zonder dat ik ergens naar op zoek ben, sla ik dat boek met duizend pagina's poëzie open, zie deze regels, en weet meteen dat ik het motto heb. Dat gebeurt als ik met een boek bezig ben.

'Ik weet natuurlijk veel van wat er in mijn verhaal plaats gaat vinden, maar lang niet alles. Juist dan melden zich de dingen die je in de werkelijkheid hebt beleefd, op het geëigende moment, en maak je er vol instemming gebruik van: de bouwput, de vogels, of de bedelaar die Plinius leest. Hoe dit alles precies in zijn werk gaat, moet je me niet vragen.'

Margriet de Moor: Van vogels en mensen. De Bezige Bij; 251 pagina's; euro 19,99.

Margriet de Moor, Van vogels en mensen. Beeld null
Margriet de Moor, Van vogels en mensen.

Die nieuwe roman heeft een wat ouderwetse titel: Van vogels en mensen.

'Deze keer had ik de titel pas naderhand. Misschien klonk in mijn hart wel even Of Mice and Men van John Steinbeck, of Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan van Louis Couperus.'

Uit 1937, respectievelijk 1906.

'Dat is toch niet oud? De literatuur is een kunst die zich langzaam beweegt.'

Van vogels en mensen is een titel om langzaam uit te spreken.

'Heel goed. Geen haast, die is er al genoeg. In de muziek zou men zeggen: in tempo giusto, het juiste tempo.'

De compacte roman bestrijkt niettemin drie generaties en beschrijft twee moorden, liefde naast wrok, zachtmoedigheid maar ook woede die tot boosaardige daden leidt, een vogelverjager op Schiphol, een dode man die ineens flink aan het schelden slaat, en een criminele pedicure. Alsof ze in de veelheid van personages en emoties het overzicht wil behouden, slaat de vertelster soms een informatieve toon aan, meteen al op de openingspagina: 'Schalkwijk is een tussen weilanden en water gelegen dorp, het heeft een middeleeuws verleden maar hoort tegenwoordig tot de gemeente Haarlem.'

Dat verwacht je niet in een roman.

'O? Voor mij is het vanaf het begin de normale toon geweest. Als de roman een theater is, dan zijn deze opmerkingen wellicht de coulissen die simpelweg worden neergezet omdat de handeling er nu eenmaal plaatsvindt. Intussen spelen ze toch maar mooi mee met wat er gebeurt. Net als in het echte leven.'

De boeken van De Moor verschijnen in 23 talen. Ook in Duitsland, waar ze sinds 1993, toen daar Erst grau dann weiß dann blau verscheen, een zo grote naam is dat ze tegenwoordig dikwijls als 'die Grande Dame der niederländischen Literatur' wordt aangekondigd. Zojuist is de novelle Schlaflose Nacht verschenen, waarin de vertelster jaren geleden heel jong weduwe is geworden, zonder een idee te hebben waarom haar man zichzelf doodschoot.

In Duitsland wordt Schlaflose Nacht enthousiast als een nieuw boek besproken. Eigenlijk is het een bewerkte versie, in een nieuwe vertaling, van de novelle 'Op het eerste gezicht' uit de bundel Dubbelportret uit 1989. Omdat de Nederlandse en Vlaamse literatuur vanaf 19 oktober het zogeheten Schwerpunkt is op de jaarlijkse Buchmesse in Frankfurt, heeft de Duitse uitgever Hanser de novelle in een fraaie Sonderausgabe gepubliceerd. De Moor: 'De ontvangst in Duitsland is overrompelend en ontroert me ook. Zo trouw als ze zijn. Ik krijg veel uitnodigingen om op te treden. Onderweg in de trein herlees ik mijn eigen verhaal dan een beetje, wat ik gewoonlijk niet graag doe. Maar er komen vragen op me af alsof ik Schlaflose Nacht niet 27 jaar geleden, maar gisteren heb geschreven.'

De Duitsers moeten nog een jaar wachten op Van vogels en mensen, de roman die niet alleen opvalt door de ongebruikelijke vertelstem. De Moor speelt met tegenstellingen: vogelverjager Rinus werkt 's nachts in een ongerept gebied, waar overdag de vliegtuigen dreunen. Hij kruipt 's ochtends in Schalkwijk in bed tegen zijn vrouw aan, de vriendelijke verpleegster Marie Lina. Zo vredig allemaal. Alleen duurt het niet lang voordat de politie zich meldt om haar mee te voeren, omdat ze een dag eerder tijdens een gewelddadig gevecht iemand in een bouwput heeft gegooid.

'Ik weet natuurlijk veel van wat er in mijn verhaal plaats gaat vinden, maar lang niet alles.' Beeld null
'Ik weet natuurlijk veel van wat er in mijn verhaal plaats gaat vinden, maar lang niet alles.'

Zo gaat dat, bij De Moor.

'Zo gaat het ook in de werkelijkheid. Ik denk niet dat er ook maar iets in deze roman staat dat niet in het echt is gebeurd. Het hoe en ook het waarom. Twee simpele begrippen die allesbehalve simpel zijn. Meestal weten we niet waardoor we gestuurd worden. Heel vaak zijn onze motieven belevenissen, absoluut niet afkomstig uit de koker van ons verstand. Hoe valt het te verklaren dat Rinus, in deze roman, verliefd wordt op zijn 'eerste en enige liefde' Marie Lina, ook al is ze in werkelijkheid nummer twee? Is het misschien omdat haar in de wind waaiende haar op een keer wordt vastgepakt door een gietijzeren klamp, en hij het voorzichtig losmaakt? En hoe kan het vervolgens dat zijn eerste 'enige liefde', Hortense, niet in het niets verdwijnt maar kalmpjes - via de andere zonen, via de vader - haar rol in het familieverhaal voortzet? Waar zitten de motieven van deze drie?

'Een verhaal vraagt er niet naar. Net zomin als het werkelijke leven, dat meestal ook voller zit met omstandigheden dan met gezond verstand.'

Bibliografie

1988 Op de rug gezien (verhalen, Gouden Ezelsoor)
1989 Dubbelportret (novellen, Van der Hoogtprijs)
1991 Eerst grijs dan wit dan blauw (roman, AKO Literatuurprijs 1992)
1993 De virtuoos (roman)
1996 Hertog van Egypte (roman)
1999 Zee-Binnen (novelle)
2001 Kreutzersonate (roman)
2005 De verdronkene (roman)
2006 De kegelwerper (novelle)
2007 Als een hond zijn blinde baas (essays)
2010 De schilder en het meisje (roman)
2013 Mélodie d'amour (roman)
2016 Van vogels en mensen (roman)

Niet uitleggen maar tonen, dat kenmerkt al uw boeken.

'Wellicht is dat waar. In De schilder en het meisje kun je bijvoorbeeld tot in detail zien hoe een 18-jarig meisje in het Amsterdam van 1664 haar vreselijke hospita met een bijl om zeep helpt. Omdat ze geen spijt betuigt, wordt ze door een eerlijke, serieuze rechtbank ter dood veroordeeld, publiekelijk op de Dam gewurgd en op het galgenveld aan de andere kant van IJ aan een paal tentoongesteld. Een historisch gegeven. Rembrandt heeft enkele tekeningen van het dode meisje gemaakt. Daardoor kennen we haar naam, Elsje Christiaens. Waarom weigerde ze het berouw dat haar had kunnen redden, en waarom wilde Rembrandt haar tekenen? Daar zijn geen feiten over bekend.

'In een roman kun je de gebeurtenissen zo presenteren dat ze zich voor je ogen afspelen, en je alles begrijpt. Met de door Elsje begane moord had ik niet het minste probleem. Ik heb de scène graag geschreven. Met volle instemming, ik lieg er niet om.

'Maar haar terechtstelling was een gruwel. Ik voelde me vervelend medeplichtig door het op te schrijven. Je zou kunnen zeggen dat ik aan de schrijftafel het verschil tussen misdaad en doodstraf heb ervaren. Vergeleken bij Elsjes terechtstelling was de scène in mijn nieuwe boek waar we het daarstraks over hadden, van de ene vrouw die voor het Centraal Station in Amsterdam een andere in een bouwput gooit, een peuleschil.'

Wat toont u in Van vogels en mensen?

'De kern was: hoe is het mogelijk dat iemand een moord bekent zonder die te hebben begaan? Dat gebeurt tamelijk vaak. En dat wordt minder onbegrijpelijk als tot je doordringt wat er met iemand gebeurt die dagenlang in isolement is ondervraagd, die over een grote verbeelding beschikt, en aan wie is verteld: 'Als je bekent, dan mag je je man weer zien.'

'Wat de roman ook toont: de instinctieve afweging van een dochter die na dertig jaar haar moeder heeft gewroken, om niet uit de gevangenis te willen ontsnappen. Ze verkiest het om haar straf uit te zitten. Door de verzachtende omstandigheden is die straf beperkt tot tweeenhalf jaar, niet heel erg lang. Je voelt, net als zij, dat ze die tijd kan gebruiken om de razernij van drie decennia uit haar hart te krijgen.

'Maar haar medegedetineerden zijn totaal in de ban van een krantenbericht over een massale ontsnapping uit de Bijlmerbajes. Daar staat in Nederland overigens geen straf op. Ontsnappen geldt hier als een mensenrecht. Als je na een vluchtpoging opnieuw wordt gepakt, hoef je geen dag extra te zitten. Het zou leuk geweest zijn om dit te verzinnen, maar dat hoefde niet. Nog net voordat hij in juni vorig jaar sloot, ben ik in de Bijlmerbajes geweest. Ook de Zwolse vrouwengevangenis heb ik bezocht. Ik zie de dingen graag in het echt.'

Bent u ook op Schiphol geweest?

'Jazeker, mee met een vogelverjager. Een paar keer zelfs, ook 's nachts. Haast vervreemdend prachtig. Nauwelijks mensen, daar op die sappige groene terreinen.

'Een bonte schakering zag ik, van vogels die zich op Schiphol helemaal thuis voelen en zich lustig vermenigvuldigen. De vliegtuigen, met die achter raampjes gevangen mensjes, kunnen hun niets schelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden