interview

'Ik voel nog steeds een rilling als het boek de Steinz wordt genoemd'

Praten kan hij niet meer, de puf voor zijn to-dolijst is weg. Maar, het belangrijkste: zijn eigen deadline heeft journalist en schrijver Pieter Steinz gehaald. Zijn Gids voor de wereldliteratuur is af.

'Het is gewoon zo dat ik de energie niet meer heb voor nieuwe dingen op mijn to-do-lijst. Dus misschien ga ik nu eindelijk Proust lezen.' Beeld Daniel Cohen

Pieter Steinz (51), directeur van het Nederlands Letterenfonds, heeft de dodelijke spierziekte ALS. Toch is alles wat hij doet licht van toon. Neem zijn pas verschenen gids voor de wereldliteratuur, kortweg Steinz geheten, die hij schreef met zijn dochter Jet. Het is een handleiding waarin het goede humeur van de makers in alles doorklinkt. Er staan 416 schrijvers en 104 meesterwerken in, 26 quizzen, 52 landkaarten met plekken waarop je het beste een boek kunt lezen en 52 'boekwebben' met dwarsverbanden in de literatuur - en dat alles aanstekelijk beschreven.

Constant moe

Maar vraag aan Steinz hoe dit toch mogelijk is en hij antwoordt: 'Je bedoelt: in relatie tot mijn ziekte?' Jazeker, in relatie tot zijn ziekte, die hem in toenemende mate verlamt en zijn energie, slikvermogen en spraak al heeft afgenomen. Steinz is constant moe, hij krijgt vloeibaar voedsel via een sonde en communiceert via een spraakprogramma, ook tijdens dit interview. Hij tikt zinnen in op zijn iPad, die worden omgezet in een stem. Hij heeft de keuze uit het geluid van Jeroen-Sad en Jeroen-Happy, van Sofie, Femke, Max en nog wat anderen, maar de Vlaamse Zoe bevalt het best.

Nu laat hij Zoe verklaren dat zijn literatuurgids een voorganger heeft, Lezen & cetera uit 2003, met min of meer dezelfde opzet. 'Je moet dus zeggen: de toon is hetzelfde gebleven', aldus Steinz via Zoe. Zijn vrouw Claartje: 'De Steinz is een boek over hoe prachtig de wereldliteratuur kan zijn. Waarom zou je daarin de zwaarte van een ziekte laten doorklinken? We hebben sinds zijn ziekte altijd gezegd: Pieter is nog steeds dezelfde, met dezelfde ideeën, dezelfde doelen, dezelfde humor. Daarnaast is hij ALS-patiënt.'

Goed, maar de lichtheid zit ook in zijn columns in NRC Handelsblad, waarin hij zijn ziekte verbindt met literatuur. In de eerste aflevering was meteen duidelijk dat de lezer geen klaagzang hoefde te verwachten. Hij zou altijd de Atheense filosoof Socrates voor ogen houden, die in 399 voor Christus de gifbeker moest drinken omdat hij weigerde in de Griekse goden te geloven en de jeugd zou bederven. Socrates zette de beker zonder uitstel aan zijn mond, leegde hem 'losjes en kalm' in zijn keel, kapittelde nog een leerling die begon te jammeren en voelde toen hoe zijn lichaam langzaam kouder werd.

Beeld Daniel Cohen

Hoe Socrates omging met zijn naderende dood, vond u het toppunt van 'grace under pressure'.

Hij: 'Dat is een citaat van Hemingway. Ja, dat is wel een ideaal, dat je onder moeilijke omstandigheden toch je waardigheid behoudt.'

Zijn vrouw tegen hem: 'Jij wilt ook waardig sterven. Daarom zet je regelmatig in je column dat het mooi is dat de euthanasiewetgeving dat mogelijk maakt.'

U schrijft vaak relativerend en ironisch, bijvoorbeeld toen u het had over de muziek die na uw overlijden op uw afscheidsbijeenkomst moet klinken. U wilt zo veel laten horen dat het een kwestie is van 'kill your darlings'.

Zijn vrouw: 'Hij schreef ook dat het geen Avro's Toppop Disco Show moet worden.'

Hij: 'Ik probeer het af te wisselen in mijn columns: de ene keer schrijf ik over iets luchtigs, de andere keer kies ik een wat ernstiger onderwerp.'

Zij: 'Maar ook in je zware columns zit humor. Dat is iets wat de lezers enorm waarderen, dat blijkt uit alle reacties die je krijgt. Het helpt mensen enorm bij hun eigen ziekteproces of bij de dood van iemand in hun omgeving. Ze zijn onder de indruk van de lichtheid.'

Hij: 'We zien de humor van mijn dagelijkse situatie in. We lachen hier toch erg veel.'

U heeft gezegd: 'Een dodelijke ziekte is niet meer of minder dan domme pech.' Zo staat u erin?

Hij: 'Mijn ziekte is voor mij makkelijker te aanvaarden dan voor iemand die 20 is en niet een vol leven heeft kunnen leiden.'

Zij: 'Er zijn mensen die zeggen dat het oneerlijk is wat Pieter overkomt. Ik denk dan: maar is het rechtvaardig als het iemand anders overkomt? Een huisvrouw met drie kinderen bijvoorbeeld, die kan toch ook niet gemist worden? Van zo iemand wordt toch ook gehouden?'

Die ochtend staat Claartje Steinz te wachten in de deuropening van hun jarentwintigwoning in Haarlem, terwijl een pakketbezorger met een steekkarretje dozen vol boeken de gang inrijdt. Het zijn stapels 'Steinzen' die haar man moet signeren. Aan de eettafel in de woonkamer zit Pieter Steinz achter zijn iPad. Hij kan nog lopen, maar de fijne motoriek wordt minder en hij is 25 kilo afgevallen waardoor hij het vaak koud heeft. Daarom draagt hij handschoenen; vingerloze, zodat de iPad nog wel op zijn aanrakingen reageert. Hij geeft een hand en lacht. 'Je weet dat Pieter niet meer kan praten, hè', zegt zijn vrouw.

Al in zijn eerste column over Socrates schreef Steinz dat hij kan terugkijken op een mooi leven. Hij is ruim dertig jaar gelukkig met Claartje. Ze hebben twee kinderen, Jet (24) en Jan (21) die in Amsterdam studeren. Hij heeft drie carrières gehad: vier jaar gaf hij als historicus les aan de Universiteit van Amsterdam, 22 jaar werkte hij bij NRC Handelsblad, onder meer als literatuurcriticus en chef Boekenredactie, en sinds 2012 is hij directeur van het Nederlands Letterenfonds.

Hij schreef meer dan tien non-fictieboeken over kunstonderwerpen. Van zijn boek Made in Europe, over de cultuur die Europa bindt, zijn sinds de verschijning begin vorig jaar vijftigduizend exemplaren verkocht. Hij was in juni 2013 druk bezig met dat boek toen hij de diagnose ALS kreeg - hij had al maanden last van zijn stem, kon minder goed hardlopen en begon ongearticuleerd te praten. Hij maakte Made in Europe af en ging meteen door met de Gids voor de wereldliteratuur, met dochter Jet.

Nu dat omvangrijke boekwerk klaar is, door Jet al omgedoopt tot 'De dikke Steinz', stemt hij in met een interview. Net als de stem van een navigatiesysteem verhaspelt Zoe namen, legt ze klemtonen verkeerd en herhaalt ze onnodig zinnen. Maar het voordeel is dat het gesprek buitengewoon zen verloopt, omdat na elke vraag eerst een stilte valt waarin alleen Steinz' getik op de iPad is te horen, zo nu en dan onderbroken door een opmerking van zijn vrouw.

Beeld Daniel Cohen

Pieter Steinz (1963) studeerde Geschiedenis en Engelse Taal en Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de University of Massachusetts in Amherst (VS). Zijn droom was een baan bij het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad en toen hij op weg was naar een sollicitatiegesprek aldaar, poepte een reiger op hem, wat bij de oude Romeinen een teken was van geluk: Steinz werkte 22 jaar bij NRC.

Wilde u voordat het te laat was beslist uw eerste gids voor de wereldliteratuur herzien?

Hij: 'Ik beschouw het toch een beetje als mijn levenswerk en ik wilde het graag op zijn allermooist achterlaten. Door het samen met Jet te doen, kon ik er ook voor zorgen dat het in de toekomst nog een keer wordt aangepast.'

Zij: 'Er was al langer sprake van dat Jet de sparring partner van Pieter zou zijn. Jet studeert klassieke talen en internationaal recht, maar ze heeft ook een propedeuse Nederlands en leest veel. Jet is gewoon Pieter.'

Maar het klopt dus: u wilde dit per se nog afmaken.

Zij: 'Ja, maar er was meteen wel de angst of het zou lukken.'

Hij: 'Ik wist niet hoeveel tijd ik zou hebben.'

Heeft u er monomaan aan gewerkt?

Hij: 'Ja, ik heb er al mijn werkende uren aan besteed. Dat waren er niet zoveel per dag, maar altijd nog meer dan ik deze dagen heb.'

Zij: 'Het laatste jaar is hij per week achteruitgegaan en nu gaat het snel. Ik heb altijd gezegd: Pieter heeft deadlines nodig om zijn eigen deadline vooruit te schuiven. Nu er geen deadlines meer zijn, zou Pieter ook geen boek meer kunnen schrijven. Maar hij doet nog wel schrijfwerk voor het Letterenfonds, hij heeft zijn column en hij beantwoordt mail.'

Hij: 'Zelfs lezen kost mij moeite.'

Heet dit boek 'Steinz' omdat het zo belangrijk voor u is?

Hij: 'Ik was een beetje terughoudend over die titel, die is verzonnen door de uitgever. Ik moest er erg aan wennen en voel nog steeds een rilling als het boek de Steinz wordt genoemd. Maar omdat er twee Steinzen aan hebben gewerkt, is het de beste naam.'

Vergeleken met 'Lezen & cetera' zijn er tachtig nieuwe schrijverslemma's ingekomen, wat betekent dat er schrijvers moesten verdwijnen. Was dat een moeilijke keuze?

Zij: 'Toef Jaeger, een vriendin van ons die werkt voor de boekenredactie van NRC Handelsblad, heeft meegeholpen. Pieter, Jet en Toef hebben hier om de tafel gezeten.'

Hij: 'We hebben er met zijn drieën over gediscussieerd en een groslijst opgesteld. Maar daarna moesten er keuzes worden gemaakt en dat was een proces van wegstrepen, terugzetten en weer wegstrepen.'

Aan het eind van het gesprek zal Steinz zeggen dat hij graag meer had willen uitweiden over dit onderwerp. Maar het is onmogelijk alles wat hij in zijn hoofd heeft, à la minute te verwerken via het spraakprogramma - Zoe laten praten is iets anders dan zelf praten. Bovendien: Steinz klappertandt licht en dat is volgens zijn vrouw een teken dat hij zich niet al te goed voelt. Zo'n gesprek is uitputtend voor hem, maar ze wijst erop dat haar man altijd uitgeput is. 'Het is niet: even slapen en dan ben je er weer, zoals jij en ik doen.'

Steinz mailt later dat hij en zijn dochter geen canon van de verhalende fictie wilden opstellen. Het doel was een beeld te geven van de leescultuur anno 2015, van wat er in een goede boekhandel of serieuze bibliotheek te vinden is. Dat betekende dat schrijvers zijn afgevallen van wie geen boeken meer leverbaar zijn, die niet meer breed worden gelezen en schrijvers van wie na een aantal mindere boeken de reputatie tanende is, zoals Tessa de Loo.

Het deed soms pijn schrijvers te schrappen, zoals Arthur van Schendel en J. van Oudshoorn. 'Maar de waarheid is dat zij nauwelijks meer worden gelezen.' Daar staan nieuwkomers tegenover als James Salter, John Williams, K. Schippers, Elif Shafak, Wieslaw Mysliwski en Mircea Cartarescu. En omdat de gids een afspiegeling moest zijn van de huidige leescultuur, staan high en minder high literature door elkaar, dus Heleen van Royen tussen J.K. Rowling en Salman Rushdie; Esther Verhoef naast Dimitri Verhulst en Dan Brown naast Jeroen Brouwers.

Steinz mailt ook iets over zijn voorliefde voor lijstjes, die uit veel meer boeken dan alleen de Steinz blijkt. Zelfs in Waanzin in de wereldliteratuur, het Boekenweekessay dat hij voor de komende Boekenweek schreef, staan lijstjes van zaken als fobieën of ongevaarlijke gekken in de literatuur. 'Ik vind lijstjes, rijtjes en opsommingen een heel prettige en elegante manier om informatie te verwerken en door te geven - ik ben niet voor niets gedebuteerd met een boekje over schoolrijtjes en ezelsbruggetjes: 'Bali Lombok Soembawa', 'Bedum Stedum Loppersum'. Waar die tic vandaankomt weet ik niet, maar ik heb hem al van jongs af aan; ik was een van die jongens die bezeten waren van de Top-40 en zelfs hun eigen hitparades maakten.'

Gekte

Van Pieter Steinz' hand verschenen de afgelopen twee jaar vier boeken. Naast zijn columns in NRC Handelsblad over zijn ziekte ALS, schreef hij Made in Europe; Steinz - Gids voor de wereldliteratuur (samen met dochter Jet, verkrijgbaar vanaf 5/3); Luisteren & cetera (samen met Bertram Mourits) en het essay Waanzin in de wereldliteratuur dat hij schreef voor de boekenweek (7 t/m 15/3). In dat essay (lees hier de driesterrenrecensie van afgelopen weekend) doet hij een opvallende uitspraak: hij vraagt zich af of niet elke roman op een of andere manier over gekte gaat. Hoe hij daarbij komt? Steinz: 'Je denkt al gauw dat alle boeken over de liefde of de dood gaan, maar krankzinnigheid blijkt een nóg vruchtbaarder thema.'

U heeft uitgerekend dat u zo'n 3.500 boeken heeft gelezen. Om te lezen nam u soms speciaal de trein van Haarlem naar Maastricht. Waarom?

Hij: 'De trein was geweldig omdat je je optimaal kon concentreren. In de trein kun je nergens heen, net als wanneer je in bad leest, voor mij ook een favoriete manier.'

Zij: 'En hij moest verplicht met taart uit Maastricht thuiskomen!'

Recensie Boekenessay ***

In Waanzin in de wereldliteratuur loodst Pieter Steinz zijn lezers goedgemutst door het dolhuis van de letteren, aldus de driesterrenrecensie van afgelopen weekend.

Boekomslag Waanzin in de wereldliteratuur. Beeld -

U heeft toch wel genoten van al dat lezen?

Zijn ogen lichten op. Claartje vanuit de keuken, waar ze het vloeibaar voedsel van haar man alvast uit de koelkast haalt: 'Zijn liefde voor de literatuur wil hij via de Steinz met iedereen delen. Hij wil zeggen: kijk eens hoe leuk het is.'

Is literatuur de afgelopen tijd troostend voor u geweest?

Hij: 'Ik moet nog een keer een column schrijven over de troost van de literatuur, maar ik kan niet één boek noemen dat ik dagelijks raadpleeg, mocht ik het moeilijk hebben. Ik put troost uit mijn boekenkast, uit het kijken naar wat ik heb gelezen, nog kan lezen en nooit zal lezen.'

Nooit zal lezen? Daar put u ook troost uit?

Zij: 'Hij wil zeggen dat de literatuur altijd doorgaat en dat je toch nooit alles gelezen krijgt.'

Hij: 'Lezen is nog steeds mijn favoriete tijdsbesteding. Veel andere pleziertjes, zoals eten, drinken en praten, zijn er niet meer.'

U wilt uw NRC-column laten bundelen. Hoelang gaat u er nog mee door, tot het bittere eind?

Hij: 'Nee, op een gegeven moment...' Zoe loopt vast en hij maakt een geërgerde beweging met zijn arm. Hij probeert het opnieuw: 'Nee, op een gegeven moment zijn de onderwerpen op en verval je in herhaling. Wat nu bijvoorbeeld speelt, is dat ik niet alleen niets meer kan eten maar ook niets meer kan drinken. Maar daar zit geen column in, omdat ik daarover al heb geschreven. Ik schat dat ik nog tussen vijf en tien columns in me heb, tenzij ik enorm grote rampen meemaak.'

Zij: 'Afgelopen zomer schreef Pieter zelfs een column toen hij op de intensive care lag. Het was een heftige periode. Hij had de sonde voor vloeibaar voedsel gekregen, hij is er vijf keer voor geopereerd. Toen we eindelijk naar huis reden, zeiden we: als we dit hadden geweten, hadden we het nooit laten doen. Een maand later kon Pieter niet meer gewoon eten en waren we dolblij met de sonde.'

Dus als u stabiel blijft, stopt u binnenkort met de column?

Hij: 'In zekere zin is het een goed teken dat ik uit mijn onderwerpen raak, want dat betekent dat het niet hollend achteruitgaat.'

Zij: 'Ja... Je kunt het ook zien als: er is niks meer te doen, we moeten wachten tot je doodgaat. Een hele tijd hebben we in de fase gezeten dat we naar de logopedist gingen, de ergotherapeut, de fysiotherapeut, de neuroloog. We hebben twintig specialisten gehad en daarover viel genoeg te schrijven. Nu hebben we niemand meer, alleen een revalidatiearts, een hele aardige mevrouw die hier komt.'

Hij: 'Ik krijg van haar een pilletje voor de pep.'

Zij: 'Dat krijgt hij tegen de vermoeidheid. Maar het helpt niet, hij blijft hartstikke moe.'

Toen u ziek werd, heeft u een to-dolijst gemaakt, begrijp ik. U wilde uw boeken afmaken en de familiefotoalbums bijwerken.

Zij: 'Die fotoboeken zijn nog niet klaar. Hij is tot 2014 gekomen.'

Hij: 'Het blijkt enorm inspannend te zijn, dat gelijm en alles op de juiste plaats zetten.'

Zoe herhaalt de zin nog maar eens, voordat ze zegt: 'Ik kan ook niet meer goed met de hand schrijven.'

Hoe is het om geen to-dolijst meer te hebben?

Hij: 'Ja, dat voelt heel raar, zeker als straks mijn column is afgelopen. Maar het is gewoon zo dat ik de energie niet meer heb voor nieuwe dingen op mijn to-dolijst.' Zoe raakt opnieuw in de war: 'Ja, dat voelt heel raar...' Steinz stopt haar en tikt verder: 'Dus misschien ga ik nu eindelijk Proust lezen. Ik heb drie delen van À la recherche du temps perdu gelezen, maar Proust is het spreekwoordelijke boek dat je bewaart voor na je pensioen. Dus daar is nu de tijd voor.'

Steinz geeft aan dat we de rest van de vragen beter per mail kunnen afhandelen. Het is tijd voor zijn vloeibare maaltijd, die Claartje hem inspuit, en daarna gaat hij slapen in de ligstoel bij het raam, met uitzicht op de achtertuin vol bladeren.

We praten nog even over andere journalisten die schrijven of filmen over hun dodelijke ziekte - laatst zaten er drie op de bank bij Jinek. Hij vindt dat hij niet meedoet aan een trend. 'Ik probeer het allemaal niet te letterlijk te maken, vandaar ook de omweg via de literatuur.'

Hij zou toch ook niet worden uitgenodigd voor Jinek omdat hij zich niet meer verstaanbaar kan maken. 'Stel je voor dat ze Zoe op de bank zouden hebben', zegt hij via Zoe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden