'Ik voel me vooral voorbijganger die kijkt'

Steve McCurry maakte voor National Geographic de foto van een Afghaanse vluchtelinge die zou uitgroeien tot een icoon. De foto maakt deel uit van de expositie Gezichten van de wereld in Leiden....

Van onze verslaggever Rob Gollin

Hij is het nooit beu, het vertellen over zijn foto van de jongeAfghaanse vluchtelinge met de doordringende groene ogen die in juni 1985de omslag van de National Geographic haalde. En over zijn geslaagdezoektocht, zeventien jaar later, met een filmploeg in het kielzog, naar water van haar geworden was. Maar net zoals de geestdrift is gebleven,flakkert nog altijd de wrevel op als hij de kritiek op zijn ondernemingkrijgt voorgehouden. 'Ik bedoel... Dit is zo belachelijk.'

Dit was de teneur van de verwijten: fotograaf Steve McCurry had tegemakkelijk meegelift op het succes van de Amerikanen die de Taliban uitAfghanistan hadden verjaagd. Het geurde naar propaganda. Op z'n minst waser sprake van een publiciteitsstunt. Leuke reclame voor het Channel vanNational Geographic.

Dit is de werkelijkheid volgens McCurry: na 9/11 wilde een bevriendefilmmaker naar Afghanistan om een documentaire te maken over religieuzetolerantie. Het idee was McCurry te volgen. Die bezoekt het land al meerdan twintig jaar.

'Het was geen geregisseerde operatie. Het terugvinden van het meisjevan toen was niet meer dan een deel van de reis. Ik had wel eens eerdergeïnformeerd, zonder succes. Onze vertaler hielp ons echt op weg. Enonderschat de impact van een hele cameraploeg niet. Dat dwingt ontzag af.'

McCurry (Philadelphia, 1950) zoekt soms naar woorden. In het restaurantvan het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden worstelt hij met een jetlag;hij miste zijn vliegtuig van New York naar Amsterdam en landde pas laat inde ochtend op Schiphol. Een verdieping hoger hangen portretten uituiteenlopende culturen, windstreken en tijden - met de expositie Gezichtenvan de wereld, en bijbehorend boek, markeert de Nederlandstalige uitgavevan National Geographic het eerste lustrum. De Afghaanse vluchtelinge vanMcCurry heeft er onmiskenbaar de status van pronkjuweel.

Hij fotografeerde haar in de schaduw van een tentflap, in eenvluchtelingenkamp. 'Ik wist dat het speciaal was. Ik dacht: ik heb gelukals het gepubliceerd wordt. Ik heb extra geluk als het de cover haalt. Maarje weet nooit of het een icoon wordt, of het standhoudt al die jaren.

'Het moet de combinatie zijn geweest. De kleur van de ogen, haar jeugden schoonheid - in een andere situatie zou ze een model kunnen zijn.Tegelijkertijd is er die opgejaagde, argwanende blik. Haar gezicht is vies,haar sjaal is gescheurd. Het is schoonheid zonder hoop.'

Hij haalde sindsdien prijs na prijs voor zijn reportages, veelalgemaakt in conflictgebieden en dan vooral in Azië, het continent waar zijnhart ligt - 'nergens anders vind je zo'n mix van eeuwenoude cultuur naastmodern leven, van arm en rijk in de extreemste vormen'. 'Maar eigenlijk wilik overal zijn. Het leven is kort. Er gebeurt van alles.' Voor 9/11 hoefdehij nauwelijks de deur uit. Vanuit zijn appartement in New York zag hij deWTC-torens branden. Eén blokje verder drong hij door in de walmendepuinhopen. 'Dit was oorlog, in mijn buurt! Het beklemmende was dat nietsherinnerde aan kantoren. Het was alleen maar staal, beton en stof. Dit washet eind van de wereld.'

Het zijn niettemin zijn portretten die het meest de aandacht trekken.Een portret is in zijn optiek geslaagd als de foto iets onthult over hetonderwerp. 'Een karaktertrek die identificatie biedt of verbondenheidschept. Het kan angst zijn, schoonheid, criminele inborst voor mijn part.'Het liefst betrapt hij iemand, zonder in te grijpen in diens leven. 'Maarsoms is het beter contact te leggen.'

Hij vond de vluchtelinge terug in het Tora Bora-gebergte. Sharbut Gulawas getrouwd en moeder van drie dochters. De huid gelooid en gerimpeld, deblik doffer; ouder ogend dan de 30 jaar die ze moest zijn, maar - 'O yeah'-geen twijfel dat ze het was. De sproeten, het litteken op de neus. 'Ik wasblij en gelukkig dat ze leefde, en tegelijk geschokt. Het was allemaalnogal duister. De ontmoeting was in een donkere kamer. Ze droeg een zwarteburka. Ze mocht geen contact maken. Haar man en broer waren erbij. Zemaakte niet de indruk gelukkig te zijn.'

Hij laat zich tegenwoordig wat minder leiden door de brandhaarden. Hijkiest zijn eigen weg en maakt boeken van zijn werk. Is hij meer kunstenaardan fotojournalist? 'Het is allebei, denk ik. Maar ik voel me vooralvoorbijganger. Die de straat opgaat en kijkt. Er is geen formule, geenrecept. Het is op de eerste plaats een gevoel. Het gevoel dat dit hetjuiste moment is om de foto te maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden