'Ik verzet mij niet, noch voel ik mij beperkt in Iran'

Als filmer in Iran moet je niet te openhartig zijn, zegt regisseur Asghar Farhadi. Kijk naar de architectuur als je The Salesman wil doorgronden.

Beeld afp

Veel filmers zullen terugdeinzen wanneer ze met Alfred Hitchcock worden vergeleken, maar niet Asghar Farhadi (44). De Iraanse sterregisseur (bekroond met een Oscar voor zijn gelaagde echtscheidingsdrama A Separation) doet tijdens het filmfestival van Cannes niet aan valse bescheidenheid, kettingrokend en een tikje vermoeid converserend met een kwartet journalisten op een dakterras. 'Hitchcock?' Farhadi antwoordt in zacht-zangerig Farsi, een tolk vertaalt. 'Die vergelijking ligt voor de hand: we houden beiden van goed doordachte verhalen. Net als Hitchcock gebruik ik suspense (een verteltechniek waarbij spanning wordt verkregen doordat het publiek meer weet dan de personages, red.) en plotwendingen om de toeschouwer steviger bij mijn verhalen te betrekken.'

Architectuur

Farhadi's nieuwste film The Salesman doet inderdaad nog iets meer denken aan de thrillers van de Britse regisseur dan zijn recente, uiterst geslaagde films. Actrice Rana (Taraneh Alidoosti) wordt in haar nieuwe huis in de douche aangevallen door een onbekende indringer en verandert daarop in een wrak. Haar man Emad (Shahab Hosseini), ook acteur, weet zich geen raad met haar inzinking en richt zich op wraak, die wordt bespoedigd als hij de indringer per toeval op het spoor komt. De verleiding voor eigen rechter te spelen kan hij niet weerstaan. Wat volgt is een fascinerende pseudorechtszaak in de eigen huiskamer, waarin Farhadi heel precies en Hitchcockiaans laat zien wie wat weet over wie. Woede, schaamte, leugens en frustratie zetten de relatie tussen Rana en Emad onder een reusachtige druk.

Farhadi keert in zijn werk steeds terug naar vergelijkbare broze verhoudingen binnen moderne relaties. 'De rechtspraak en veroordelingen maken deel uit van de complexiteit van menselijke relaties en zijn voor mij sowieso interessant', zegt de regisseur. 'Ik voeg daaraan altijd één extra onderwerp toe waarop ik focus. Hier is dat geweld - en de rechtvaardiging die personen denken te vinden om geweld in de praktijk te brengen.'

'De wereld heeft mij minder hard nodig dan Iran'

Taraneh Alidoosti, hoofdrolspeler in The Salesman, is Iraans populairste actrice. Wat betekent dat in een land waar vrouwen met meer rekening hebben te houden dan mannen?

Lees ook: spanning zit in kleinste details van The Salesman (****)

De kleinste dingen maken The Salesman soms onwerkelijk spannend. Farhadi verweeft ingenieus potentieel beknellende omslachtigheden in de film.

Ook het decor is betekenisvol bij Farhadi. Wie The Salesman wil doorgronden, komt ver door vooral goed te kijken, zegt de regisseur. 'Het is een misverstand dat je mensen letterlijk moet verstaan of begrijpen om over hun cultuur te leren. Je krijgt in The Salesman bijvoorbeeld clous toegeworpen door alleen al de architectuur in je op te nemen.'

Hij vertelt over de cruciale rol van gordijnen die in Iran het familieleven binnenshuis resoluut verborgen houden voor pottenkijkers van buiten. 'Wanneer je een woning betreedt, kom je eerst in een halletje, vervolgens in een tuin of een ander voorportaal, dan pas bereik je de ruimte waar wordt geleefd. Dit is cruciaal als je de status van het privévertrek in de film wilt begrijpen.'

Diepere lagen

Farhadi spreekt beduidend voorzichtiger als hem naar diepere lagen of symboliek in The Salesman wordt gevraagd: hij is nog altijd afkomstig uit een land waar een tikje kritischere filmers in de cel belanden of een filmverbod krijgen opgelegd, zoals Jafar Anahi. Vooruit, die titel, ontleend aan het toneelstuk Death of a Salesman van Arthur Miller waarin we Emad en Rana in de openingsscène beiden een rol zien spelen, verwijst naar het gedrag van meerdere personages in de film. 'Vooral naar Emad, denk ik, omdat hij gedurende het verhaal zijn ziel, menselijkheid en oprechtheid verkoopt.' Verder is het wat hem betreft nadrukkelijk aan de toeschouwer om te bepalen welk personage zich het meest gedraagt als verkoper of handelaar in de titel.

Over de rol van de indringer - symbool voor de geheime dienst? - hult hij zich in stilzwijgen. 'Ik geef mijn publiek de verantwoordelijkheid mijn film te interpreteren zoals het zelf wil.'

Filmmaken is als autorijden

Dat is tevens een methode om in Iran te kunnen blijven werken. Hij maakte met zijn vorige film Le passé een uitstapje naar Frankrijk, maar verlangde om 'nostalgische redenen' toch weer naar zijn thuisland. Hij zegt zich er vrij te voelen. 'Ik woon bijna mijn hele leven in Iran, ziet u, ik weet inmiddels hoe ik met de censuurcommissie moet omgaan. Er zijn bepaalde regels waar je je als filmmaker in Iran aan moet houden - directe kritiek op het regime blijft streng verboden - en daar houd ik mij aan. Ik heb geleerd om met de regels te werken. Ik verzet mij niet, noch voel ik mij beperkt.'

Symbolisch als in zijn films: 'Vergelijk het maar met autorijden: al ben je nog zo'n goede chauffeur, één ongeluk en je zal waarschijnlijk je zelfvertrouwen en je stuurkunst verliezen. Met elke nieuwe film begin ik met dezelfde angsten, opwinding en onzekerheden. Vertrouwen - dat is de enige basis om een ongeluk te voorkomen.'

In The Salesman wordt veel gepraat, vaak zonder tot actie over te gaan. Farhadi zegt daarmee niet naar een specifieke context te verwijzen, maar de goede verstaander vangt via de dialoog mogelijke flarden van het leven onder een regime. 'Mijn fascinatie voor die gesprekken heeft te maken met de idealistische natuur van de mens. In een stoel nadenken en fantaseren over wat je allemaal zou kunnen doen. Maar in werkelijkheid realiseer je je dikwijls dat je weinig zal veranderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden