INTERVIEW

'Ik verdring de dood. Ik ga niet dood, totdat ik het merk'

Seth Gaaikema overleed vandaag op 75-jarige leeftijd in Den Bosch. In 2008 sprak de Volkskrant hem voor het laatst uitgebreid. Hij zat toen vijftig jaar in het vak en speelde, schreef Merijn Henfling destijds, nu zijn meest persoonlijke programma. Hij is de laatste van zijn generatie, maar hij wil het vooral niet rustiger aan gaan doen. 'Het grootste probleem van veel oudere mensen is dat er niks meer in hun leven gebeurt.'

Cabaretier Seth Gaaikema in 2008, voorafgaand aan zijn theaterprogramma.Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Ondeugende blik. 'Ik heb gisteren in Delfzijl iets heel geks gedaan. Als toegift heb ik een liedje gezongen dat ik vijftig jaar geleden heb geschreven voor de oudejaarsconference van Wim Kan. Ik moest het wel iets aanpassen. Ik twijfelde aanvankelijk of ik het moest doen, maar daar in Delfzijl klopte het: ik zong op mijn geboortegrond een liedje dat ik precies vijftig jaar geleden had gemaakt.'

De nu 69-jarige Seth Gaaikema viert deze maand dat hij vijftig jaar in het vak zit. Hij toert langs de theaters met zijn nieuwste show Als was het de eerste keer, zijn meest persoonlijke voorstelling tot nu toe. Daarin blikt hij terug op zijn carrière en vertelt waar hij nu staat.

In 1958 studeert Gaaikema Nederlands in Groningen en weet hij via een briefwisseling Wim Kan te overtuigen van zijn schrijfkwaliteiten. Dat jaar zingt de grote Kan een nummer van de kleine Gaaikema: Dat gekke oudejaar. Nogal een moment voor een 19-jarige jongen uit het Groningse Uithuizen. Die oudjaarsavond zit de familie Gaaikema aan de radio gekluisterd - niemand beseft op dat moment dat Seth met dit ene liedje zijn eerste stap in het vak zal zetten.

Dat gekke oudejaar is een beschouwend nummer over oud en nieuw. Gaaikema zou het niet van de plank hebben gehaald als Han Peekel hem niet had gevraagd of hij het nummer wilde zingen, voor een uitzending die hij maakt ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van de cabaretier. Gaaikema: 'In eerste instantie riep ik dat het niet kon, omdat het nogal gedateerd is. Maar toen las ik het volgende zinnetje: 'Het Witte Huis wat bleekjes / Van de afgelopen weekjes / Nog niet veel van te zeggen / Als we eerst wat verder zijn'. En dat slaat op nu! Leuk toch? Mijn pianist zegt dat ik het straks in Diligentia ook moet zingen. En ik ben bang dat ik het dan ook doe.'

De laatste der Mohikanen

Hij is de laatste der Mohikanen, hoort Seth Gaaikema vaak van schouwburgdirecteuren. 'Dan zeggen ze: 'wat jij doet, bestaat straks niet meer'. Nou, dat geloof ik niet, want er komen altijd weer nieuwe mensen. Maar van mijn generatie ben ik inderdaad de laatste.'

Afgelopen maanden stond hij zo'n vier avonden per week in het theater. Hoewel bijna zeventig wil hij niet van ophouden weten. 'De meeste collega's van mijn leeftijd stoppen ermee, maar ik moet het vooral niet rustiger aan gaan doen. Dan word ik heel somber. Verveling is mijn grootste vijand. Het grootste probleem van veel oudere mensen is dat er niks meer in hun leven gebeurt.' Dan een glimlach: 'Ook van jongere mensen trouwens.'

Hij is flink afgevallen - dat valt iedereen op die hem een tijdje niet heeft gezien. Dat is overigens vanzelf gegaan, hij heeft z'n oorspronkelijke postuur weer terug. Hij is altijd 'het slanke type geweest', stelt Gaaikema, alleen was hij in zijn topdagen zwaarder. De stevige conferencier van weleer oogt door zijn nieuwe gewicht kwetsbaarder. Opvallend genoeg maakt hij op het podium een transformatie door: oogt hij achter de schermen nog wat broos, op de bühne vlamt hij bijna twee uur voor een publiek dat zelf ook niet meer zo jong is.

Het had maar een haartje gescheeld of Gaaikema had dit seizoen niet meer op het podium gestaan. Afgelopen februari viel hij van een trap in huis. Hij kwam met zijn hoofd op de plavuizen terecht. Gevolg: drie weken ziekenhuis.

Toch ging hij deze zomer weer try-outen. 'Ik kwam uit het ziekenhuis en kon nog amper lopen. Maar er stonden zestig voorstellingen gepland. Iedereen zei: 'Zou je dat wel doen?' Ik twijfelde ook even, maar toen zei mijn cardioloog, een wijs man: 'Seth, je doet dit nu bijna vijftig jaar. Je moet juist gaan optreden. Op het podium voel je je in je element.' En dat is ook zo. Want altijd als ik weer in zo'n zaaltje kom, en ik zie al die stoeltjes en het microfoontje ligt er, dan komt er rust over mij heen.'

Gaaikema in 1983, bij de opnamen van het televisieprogramma 'Seth 84' .Beeld anp

Tweede kans

'Als je een tweede kans wordt gegeven, zeg je onmiddellijk: graag. De dood zei gelukkig: ik wacht toch nog even. (...) Ik heb zin om te leven, vandaag.'Uit: Als was het de eerste keer (2008)

De val van de trap heeft Seth veranderd, stelt hij. 'Het is een groot verschil of een bijna 70-jarige man zijn memoires schrijft of dat hij een tweede kans krijgt en er nog tien jaar bij mag doen. In het eerste geval ben je aan het afbouwen, in het tweede geval ben je aan het opbouwen.'

Hij had nog voor de val besloten om in zijn show te spelen met het gegeven dat iedereen tegenwoordig artiest en beroemd wil worden. Gaaikema geeft tips voor het bereiken van de Seth-factor. 'Omdat ik het vijftig jaar heb volgehouden, kan ik het publiek veel vertellen. Over eenzaamheid, geldingsdrang, eerzucht en kritiek.'

Toen hij van de trap viel, kreeg zijn concept volgens Gaaikema extra lading. 'Vijftig jaar is een theoretisch begrip, dat voel je niet. Maar als je het verhaal hoort van iemand die iets overleefd heeft, wordt het waarachtiger.'

In de voorstelling vertelt Gaaikema aanstekelijk over zijn periode in het ziekenhuis. De vermaarde cabaretier was overgeleverd aan een 19-jarige verpleger. Roem bleek vergankelijk, want ondanks oudejaarsconferences met miljoenen kijkers, talloze musicalvertalingen en een riddering in de Orde van Oranje Nassau, kreeg Gaaikema zijn slaappil pas als de verpleger dat wilde. Een even ontnuchterende als komische ervaring. 'Vroeger zou ik zoiets niet gebruikt hebben, maar nu heb ik een vorm gevonden om er toch iets mee te doen. En dat is nieuw voor mij. Het publiek voelt dat het authentiek is.'

Seth praat in zijn nieuwe show niet alleen over zijn ziekbed, maar ook over het huwelijk met zijn partner Peter en de band met zijn ouders - onderwerpen waarover hij in het verleden niet sprak.

Was hij eerder bang om zichzelf bloot te geven? 'Nee, het is meer dat je niet vertrouwt dat je persoonlijkheid interessant genoeg is om mensen te raken. Natuurlijk bracht ik altijd mijn persoonlijkheid mee, maar het materiaal zelf was vaak algemeen - dat geldt voor de meeste collega's. Neem Youp van 't Hek, de allerbeste grappenmaker van Nederland. Maar kennen we Youp nu echt? Op grond van zijn programma's niet.'

Roem bestaat niet. Het is een van de tips die Gaaikema zijn publiek geeft. De cabaretier ondervindt de vergankelijkheid van roem regelmatig aan den lijve - en hij wekt niet de indruk ermee te zitten. 'Laatst moest ik optreden in een theater. Ik liep met een zak, waar mijn pak in zat, door het gebouw op zoek naar de kleedkamer. Een meisje van een jaar of 24 sprak me aan. Ze vroeg: 'Moet u in de keuken zijn?' Ha ha, dat is toch enig.'

Gaaikema op 1 januari 1969.Beeld ANP Kippa

Minder bekend

Niet vervelend? 'Nee, je moet het simpelweg accepteren. In de jaren zeventig kon het niet op, stond ik zo in de belangstelling dat ik soms dacht: zo hoeft het ook weer niet. Als ik nu mijn 112 plakboeken met knipsels zie, dan heb ik toch een aandacht en een liefde gehad in mijn leven. Dat is toch iets enorms? Iedere artiest wordt op den duur minder bekend. Er komt een dag dat Hans Teeuwen niet herkend wordt op straat.'

Daar komt bij dat Nederland nog eens extra nuchter omgaat met zijn artiesten. Hier is iedereen zo goed als zijn laatste programma, stelt Gaaikema. 'Wim Kans laatste oudejaarsconference was slecht, omdat hij zijn vrouw elke dag verpleegde en daarom onvoldoende goeie grappen had. Hij werd door publiek en pers afgemaakt. Dat is erg Nederlands. Dat zou in Frankrijk niet gebeuren, daar hebben ze respect voor wat je allemaal hebt gedaan. Daar kennen ze het begrip gloire. Maar goed, dat kan ook weer ontaarden in een verschrikkelijke adoratie... Het heeft geen zin erover te zeuren, je moet er gewoon mee leren omgaan.'

De criticus heeft altijd gelijk. Het is een andere tip die Gaaikema in zijn show geeft, met een knipoog natuurlijk. 'Als je dat zegt, ben je overal vanaf. Anders heb je alleen maar ergernis.'

Gaaikema is vaak verguisd in zijn carrière. Mensen vonden hem te weinig fel, te langdradig en te klef naar het Koningshuis, en niet te vergeten: met telkens die flauwe woordspelingen. De kritieken hangen volgens Gaaikema ook samen met de tijdgeest. Zijn genuanceerde blik is niet altijd in de mode geweest. 'Tegenwoordig is 'nuance' geen scheldwoord meer, maar er is een tijd geweest dat het grover en grover moest. Daar heb ik nooit aan meegedaan.'

In zijn nieuwe solo doet Gaaikema iets opmerkelijks: hij brengt een ode aan een recensent van een landelijk ochtendblad, die doorgaans negatief over hem schreef. Gaaikema zat jaren met de criticus in een jury en viel daar voor zijn charmes.

In zijn show zingt hij nu een halve liefdesverklaring ('Ik viel voor hem als een blok').

'De meeste artiesten kunnen de naam van een criticus niet voor hun ogen gespeld krijgen als ze slechte kritieken hebben gekregen. Nu heb ik dat sowieso niet, maar in dit geval vind ik het extra komisch dat ik hem een hartstikke leuke vent vind. Dat is nooit eerder gedaan in een cabaretprogramma. Het kan me nu niks meer schelen dat ik het vertel.'

'Wat vader zei, was zinnig, dat respecteerde ik zeer. Wat moeder deed, was innig. Eén letter minder, maar veel meer. 'Jij gaat niet naar de bioscoop', heeft vader hard gesteld. En moeder zei: 'Hij heeft gelijk', en gaf me toen het geld. (Uit: Als was het de eerste keer)

'Dat noem ik nou nuance', zegt Gaaikema. Het gedichtje komt uit een eerder programma, maar hij gebruikt het nu opnieuw. In zijn nieuwe show vertelt hij liefdevol over zijn ouders. Hij zingt ook zijn favoriete nummer Pastorie, over zijn jeugd op het Gronings platteland als kind van een domineesechtpaar. 'Het klinkt misschien sentimenteel, maar op dit moment in mijn leven voel ik mijn vader en moeder heel sterk. Ik voel wat ik aan hen gehad heb. Daarom kan ik Pastorie nu met zoveel overtuiging zingen.'

Een mooie 82

Als Gaaikema over zijn ouders vertelt, valt de emotie van zijn gezicht af te lezen. Zijn vader overleed vijf jaar geleden, en de herinneringen zijn sterker dan ooit. 'Mijn vader is 93 jaar geworden, dat haal ik zeker niet, want ik heb een hartaanval gehad. Maar een mooie 82 zal er wel in zitten.'

Denkt hij na over de dood? 'Ik verdring de dood. Ik ga niet dood, totdat ik het merk. Het heeft geen zin om erover na te denken, want het is een zwart gat.' Seth gaat liever moedig voorwaarts. Met nog vele plannen. Los van de musicalvertalingen en boeken die moeten worden geschreven, denkt hij alweer na over zijn voorstelling die hij over twee jaar wil gaan spelen.

Nu het jaar op z'n einde loopt, denkt hij als vanzelf terug aan zijn eigen oudejaarsconferences. 'Het mooie van een oudejaars is dat mensen veel kwetsbaarder zijn. Iedereen krijgt op de laatste dag van het jaar tegen vijf uur een onbestemd gevoel. Als je dan een paar treffende dingen zegt, kun je mensen echt raken.'

Toch zit er voor Seth geen oudejaars meer in. 'Dat is geweest. Ik denk dat de legende beter is... Hier nu rustig bij een kopje koffie, denk ik: Seth, wees verstandig, en doe het niet. Maar voor hetzelfde geld vraagt een idioot mij morgen en doe ik het wel. Ik ben buitengewoon inconsequent, hoor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden