'Ik twijfel niet over het fenomeen festival' Zeven Holland Festivals kwamen tot stand onder directie van Jan van Vlijmen. Bij zijn afscheid kijkt hij terug op wat níet lukte.

'HET IS EEN raar land hoor, Nederland. Het is een verdomd raar land.'..

Nog een paar dagen, dan dooft het vijftigste Holland Festival uit, en zal Jan van Vlijmen de laden van zijn directeursbureau ontruimen. Zeven festivals heeft hij georganiseerd. Schakend met beperkte theaterruimte, colporterend bij het bedrijfsleven ('leuke contacten en ont-zet-tend veel ellende'). Geëxamineerd door zuinige overheden, en gadegeslagen door toeleverende kunstinstellingen 'voor wie het Holland Festival geen enkele betekenis heeft'.

Tijd voor een terugblik op wat er niet gebeurde. Jan van Vlijmen: 'Ik had net een afscheidslunch met de dirigent Edo de Waart. Die zei: ''Eigenlijk is het krankzinnig, dat een land met een hoogconjunctuur als Nederland niet tien of vijftien miljoen beschikbaar heeft voor een hooggekwalificeerd kunstfestival.'' Dat is en blijft toch des poedels kern.

'Wat eigenlijk zou moeten, is dat je elk jaar een muziekdramatische productie die een groot Europees succes is, naar het Holland Festival haalt. Zoals Bergs Wozzeck, geregisseerd door Patrice Chéreau en gedirigeerd door Barenboim. Komt uit de Berliner Staatsoper en het Parijse Châtelet. Een van de meest volmaakte operaproducties van de laatste jaren.

'Heb je vijftien miljoen, dan kun je daar twee miljoen voor afzonderen. Het Orchestre de Paris moet komen, solisten moeten komen. Dat gaat dus niet. Voor manifestaties hadden we in dit jubileumjaar ongeveer vijf miljoen. Als ik deze Wozzeck gepresenteerd had, zou ik van de rest geen festival meer hebben kunnen maken.'

Toen Van Vlijmen aantrad, lag er een tekort van drie miljoen. 'Tenminste, dat werd gezegd. Toen alles was uitgerekend, bleek het 4,5 miljoen te zijn. Eigenlijk een failliete boedel. We zijn er pas sinds vorig jaar vanaf.

'De eerste jaren waren ontzettend moeilijk. Wat ik graag wilde brengen, was het Burgtheater uit Wenen, met Ivanov van Tsjechov, geregisseerd door Peter Zadek. Een legendarische voorstelling. Maar veel te kostbaar voor ons.

'Vorig jaar is Zadeks Kersentuin van Tsjechov in première gegaan in Wenen, een van de allerbeste toneelproducties van de laatste tijd. Die vijf of zes ton, dat kon nu misschien wel. Maar het Burgtheater kreeg ook een aanbod uit Israël. Dus gingen ze naar Israël, want dat ligt wat gevoeliger voor de Weners.'

Peter Zadek blijkt een van de grote fantomen te zijn geweest in een gedroomd Holland Festival-tijdperk. Van Vlijmen: 'Zijn Tsjechovs en Shakespeares zijn legendarisch, al zakt hij een enkele keer ineens weg. Het idee van de festivalopening van dit jaar, met Shakespeares Midsummer night's dream en de muziek van Mendelssohn, had te maken met Zadek. Hém wilde ik ervoor hebben. Het grappige was, dat hij door de Salzburger Festspiele voor precies hetzelfde was benaderd. Maar zijn voorstel er de muziek van Mendelssohn bij te laten uitvoeren door Abbado en de Wiener Philharmoniker, werd afgeslagen door Peter Stein, de toneeldirecteur van Salzburg.

'Ik zei: ''Ik bied het je nu, hierbij aan.'' We besloten het niet te doen. Zadek vond dat hij hier een jaar zou moeten wonen, om Nederland te leren kennen. Hij hoort, net als Peter Sellars, tot de regisseurs die vinden dat theater niet te scheiden is van de samenleving waar het voor gespeeld wordt. Zadek wilde ook een half jaar lang allerlei voorstellingen zien met Nederlandse acteurs. Buitengewoon interessant. Zijn eisen waren reëel, maar onhaalbaar.'

Plan B voor de festivalopening: een combinatie van Midsummernight's dream (ingekort), met het gezelschap van Boris Pokrovski uit Moskou. 'Vlak voordat we ons programma zouden publiceren zeiden ze af. Pokrovski was een paar maanden daarvoor overleden.'

Het hoofdstuk-Chéreau: 'In Nederland is nooit een voorstelling van Patrice Chéreau te zien geweest. Ik heb op drie producties mijn zinnen gezet. Allereerst op een Botho Strauss-stuk dat ik in Parijs zag, Le temps et la chambre. Daar wilden ze niet mee op reis.

'En zijn Wozzeck met Barenboim - met ons zakcentje kom je niet ver. Bovendien moet je er ook in het Muziektheater mee terecht kunnen. Oók een probleem. Je wilt wel van alles, maar als je ziet wat voor mogelijkheden je krijgt om in het Muziektheater op te treden, dat is lachwekkend.'

De podiumpolitiek.

Van Vlijmen: 'Tegenwerking zou ik het net niet willen noemen, maar ze hebben nu eenmaal ooit besloten dat de Nederlandse Opera op 1 juni begint en dan acht of tien voorstellingen geeft; verder het Nederlands Dans Theater begin juni en Het Nationale Ballet in het midden. Dan schieten de laatste paar dagen van juni over voor het Festival. Dat het festival vier weken duurt, heeft daar ook alles mee te maken. Ik heb niet het gevoel dat het Festival in dat opzicht serieus wordt genomen.

'De Nederlandse Opera is ook niet gemotiveerd aan het festival bij te dragen. Als je hun aanplakbiljetten ziet, dan staat er meestal onleesbaar, of onopvallend: In het kader van het Holland Festival. Het Nationale Ballet heeft het dit jaar helemáál niet vermeld. Heel merkwaardig.

'Er is één grote uitzondering, en dat is het Nederlands Dans Theater. Met Jiri Kylian kun je op een inspirerende manier werken en praten, zoals dit jaar met het nieuwe ballet van Mats Ek. De Opera belt mij bij wijze van spreken één keer per jaar op, met de vraag ''Willen jullie de voorstelling die wij hebben geprogrammeerd in het Festival opnemen, ja of nee?''

'Peter Sellars had een prachtig idee, een bundeling van de bijbelse stukken van Stravinsky. Het was mijn grote wens dat in 1997 te presenteren. De kosten waren zo hoog, meer dan anderhalf miljoen, dat ik het hoofd in de schoot heb moeten leggen. We hebben er later contact over gehad met de Opera. Het plan is nu om het in 1999 in Carré te doen. Dat is dus mijn énige samenwerkingsproject met de Nederlandse Opera, ook in financiële zin. Maar búiten mijn periode, verdomme.'

Carré als Royal Festival Hall aan de Amstel. Dat was zeven jaar geleden toch de bedoeling?

'We zijn nu zo ver dat het daar op lijkt. Nu ik weg ga. Toen ik ermee kwam, waren ze de eerste jaren nog aan het verbouwen, en daarna kwamen er weer andere plannen. Toen het kon, gaven ze me alle mogelijkheden.'

Een erfenisje (?) voor opvolger Ivo van Hove: Een ziel van hout. De opera van Bob Heppener die Van Vlijmen in 1995 wilde produceren. 'Heppener is lang ziek geweest, en op zeker moment durfde ik het financieel niet meer aan. Wat er met Klas Torstensson en zijn opera De expeditie gaat gebeuren is ook onduidelijk. De opzet was samen te werken met de Opera van Göteborg en Stockholm Culturele Hoofdstad 1998. Maar de Zweden hebben ons in de steek gelaten. Göteborg kreeg een nieuwe intendant en die heeft blijkbaar alle plannen aan een onderzoekje onderworpen.

'Mijn ambitie was Nederlandse muziek naar het buitenland te krijgen. Met de opera's van Klaas de Vries, Loevendie en Zuidam is het gelukt. Dat het met Klas niet lukt vind ik heel erg, ontzettend erg.'

Plan Ingmar Bergman: 'Peer Gynt. Alles geregeld. Gaat een paar maanden tevoren een hoofdrolspeler door zijn hiel.' Plan Pina Bausch: 'Palermo, Palermo. Met die grote muur, die aan het begin van de voorstelling met een grote klap neergaat. Ik heb erom gesmeekt. Maar ze vond dat het in Carré niet goed kon.

'Met Sellars had ik dit jaar, in plaats van Stravinsky, de ''kleine'' Mahagonny van Brecht en Weill willen doen. Die is nu in Parijs gegaan. We kregen ons extra geld voor dit jubileumfestival zo laat toegezegd, dat het ze te lang ging duren.'

Le grand macabre, de opera van Ligeti die komende zomer in Salzburg wordt gespeeld onder leiding van Sellars en dirigent Esa-Pekka Salonen: 'Ik wilde erin participeren. We waren er heel ver mee. Eötvös zou hier dirigeren. Ik heb het laten vallen om mijn opvolger niet met nog meer erfenissen te belasten.'

Is dit gedroomde festival een antwoord op wat het Holland Festival-'probleem' wordt genoemd: dat het zich te weinig onderscheidt? Of komt er meer bij kijken? Sellars, Wilson, Chéreau zijn overál de kersen op de taart.

'Je hoort dat de festivals zo op elkaar lijken, maar als je de programma's van Avignon, Edinburgh en Holland Festival naast elkaar legt, dat lijkt totaal niet op elkaar. Ik heb geen twijfels aan het fenomeen festival. Dat onderwerp komt in de internationale kring van festivaldirecteuren ook geregeld aan de orde. Maar het wordt nergens zó aan de orde gesteld als in Nederland, telkens weer.'

Plan x, Bergs opera Lulu in een regie van de oude Giorgio Strehler: 'Helaas. Eind juni grote Strehler-huldiging in Milaan.' Plan y, Shakespeares Richard II, geregisseerd door de Britse Deborah Warner: 'Ik heb The Royal National meteen uitgenodigd. Bleek dat ze in mei met alle voorstellingen zouden stoppen. Toen kwam Salzburg met een hoop geld - en dan gaan ze toch, maar dan wel naar Salzburg.'

Plan z, Sam Mendes: 'In mijn zoektocht naar iets bijzonders heb ik me tot Sam Mendes gewend, een heel jonge regisseur. Bleek dat hij voor dit jaar net met Salzburg een afspraak heeft gemaakt voor Shakespeares Othello. Ik heb de naam Mendes eens een keer laten vallen in de kring van festivaldirecteuren. Dan krijg je dat op die manier terug, omdat je bijna niets kunt bieden.

'Salzburg heeft 80 miljoen mark. De Wiener Festwochen 23 miljoen. Edinburgh 15 miljoen, ook nog ruim twee keer zoveel als wij. Dat zijn de bedragen. En als Mortier zegt, dat het Holland Festival tot de beste festivals in de wereld hoort, dan wordt dat hier voor kennisgeving aangenomen.'

Het contact met de staatssecretaris: 'De reactie is van ''zorg nu eerst maar dat je een opvolger vindt, dan praten we verder''.'

Het versmaden van de feestneus: 'We hebben overwogen een vuurwerk te doen rond de opening. Maar dat kost meteen twintig, dertigduizend als je het goed wil doen. Dat vind ik nou zo'n onzin. Besteed het liever aan een mooie productie'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden