Interview

'Ik sprak een homohater die me gelijk zijn pistool liet zien'

Dat zijn intieme beeld van een Russisch homostel de World Press Photo 2014 werd, raakt hem diep. Mads Nissen, die zaterdag in Amsterdam gelauwerd wordt, ziet het als erkenning voor hun strijd tegen homohaat. 'Een fotograaf moet mentaal dicht bij zijn onderwerp staan.'

De winnende foto: het Russische homostel Jon en Alex in Sint-Petersburg.Beeld Mads Nissen/ Scanpix/ Panos Pictures

Zeggen dat Mads Nissen blij was met de toekenning van de World Press Photo Award voor zijn foto van een homostel in Sint-Petersburg, dat zou zijn gevoel tekortdoen. Hij vernam het nieuws in januari op zijn werk bij de krant Politiken een telefoontje uit Amsterdam. 'Het was een krachtig en zuiver gevoel. Het nieuws raakte me als een scherp mes, mijn emoties waren zo sterk. Een diep gevoel van vreugde was het en net als bij een verliefdheid is dat er eigenlijk nog steeds.' Zo'n grote prijs winnen, dat moet, mág je nooit verwachten, zegt hij. 'Nooit speculeren dat je een onderscheiding krijgt, zorg dat je niet van een prijs afhankelijk bent voor waardering. Je focus moet altijd gericht blijven op de mensen die je fotografeert.'

Mads Nissen.Beeld -

Het interview met de 35-jarige winnaar van de belangrijkste prijs van de fotojournalistiek, vindt plaats in de keuken van het appartement op tweehoog in Kopenhagen, waar Nissen - jeugdige uitstraling, bescheiden postuur - woont met zijn vrouw en zoontje. Een lichte woning in een weelderig deel van de stad. Hier belde hij, toen het nieuws uit Amsterdam tot hem was doorgedrongen, naar Jon en Alex in Sint-Petersburg, de twee die op de foto zo openlijk hun intieme liefdesleven aan de buitenwereld prijsgaven. Een statement voor verdraagzaamheid en tolerantie. 'Zij zijn zo trots. Ze hebben altijd gevochten voor erkenning. Nu krijgen ze die; misschien niet in Rusland, maar wel elders in de wereld. Als je nagaat wat dit betekent voor het aanzien van homo's en lesbo's, voor de hele LGBT-gemeenschap. In gedachten kon ik Jon en Alex hun gezichten zien, hun blije lach.'

Nog diezelfde avond vloog Nissen naar Amsterdam, waar hij zich in een hotel voorbereidde op de volgende dag, toen de winnende foto op een persconferentie wereldkundig zou worden gemaakt. ''Dit is de laatste dag van je vorige leven', zei iemand. Beetje overdreven, maar het hakte er wel in. Ik heb me kalm voorbereid. Pizza laten bezorgen. Voor mijn privacy mijn telefoonnummer verwijderd van de sociale media. Verder was het rustig, omdat ik het nieuws nog geheim moest houden.'

Een klein hapje

De volgende dagen werd hij ondergedompeld in media-aandacht. 'Het was erg positief allemaal en ik kom iedereen graag tegemoet. Maar het voelt alsof er telkens een klein hapje van je wordt genomen, je raakt uitgeput. Op Facebook kreeg ik een reactie uit Iran van een gesluierd meisje. Er is daar geen vrije internettoegang, maar via een speciale verbinding, VPN, had ze de censuur omzeild en mijn foto gezien. Voor een communicator als ik is een compliment van een meisje met een nikab uit zo'n gesloten land het hoogst bereikbare.'

Een slachtoffer van het ebola-virus in Sierra Leone.Beeld Mads Nissen/ Scanpix/ Panos Pictures

Hoe bent u verzeild geraakt in de homoprotesten in Rusland?

'Ik was in 2013 in Sint-Petersburg om een workshop te geven. Daarna wilde ik het land een beetje leren kennen. Ik had in die periode net mijn eerste boek gepubliceerd, AMAZONAS, een proces dat me in combinatie met de workshop had uitgeput. Eigenlijk had ik geen energie meer toen ik werd uitgenodigd mee te gaan naar een Gay Pride-demonstratie. Dat veranderde alles. Er werd gedemonstreerd tegen de antihomowet - officieel een verbod op het bedrijven van propaganda voor pedofilie. Ik ontmoette er Pavel, een zachtaardige vent die enorme moeite had gehad om uit de kast te komen. Nu stond hij daar te midden van demonstranten zo moedig. Opeens kwam er een homofoob op hem af, die hem uitschold voor flikker en hem een keiharde vuistslag toebracht.

'Ik was verrast, walgde ervan. Daarna kwam de woede: wie ben jij om iemand dit aan te doen, om een ander te veroordelen? Als je dit uithaalt ten overstaan van de aanwezige pers en politie heb je een enorme eigendunk. Dit was geen individuele geweldsdaad, maar iets dat door de autoriteiten en de kerk wordt gelegitimeerd.'

Gaynachtclub Central Station in Sint-Petersburg.Beeld Mads Nissen/ Scanpix/ Panos Pictures

Zowel Pavel als zijn agressieve tegendemonstrant werd gearresteerd. De demonstratie liep uit de hand. 'Er waren misschien honderd demonstranten uit de LGBT-hoek tegen tweehonderd homohaters. Er werden rookbommen gegooid en stenen, er liep zelfs een man met een zweep rond moet je je voorstellen, een zwéép. Het shockeerde me dat de aanwezige journalisten, maar ook de homodemonstranten zelf volkomen gewend waren aan het geweld.

'Dat ik getuige was geweest van deze gebeurtenis, beschouwde ik als een verantwoordelijkheid. Ik heb als stelregel: als een onderwerp je niet loslaat, fotografeer het dan. Dus dat ging ik doen. Ik zat vol adrenaline en ik was mijn uitputting vergeten. Een meisje ging naar het politiebureau om eten en drinken te brengen naar gearresteerde medestanders - de politie verzorgt ze niet. Ik besloot mee te gaan, waarmee ik dus uit mijn rol van journalist stapte en betrokken raakte. Ik kocht weliswaar niets voor de arrestanten, maar hielp ze wel.'

 Gaf u daarmee uw onafhankelijkheid op?

'Ik voel me altijd betrokken bij de mensen die ik fotografeer. Ik ben niet objectief, ik ben helder en eerlijk. Met mijn fotografie probeer ik mensen te begrijpen. Het probleem van veel fotografen is dat ze nog niet eens met één teen in de LGBT-wereld staan, dat ze zich verre houden van intimiteit.'

Ontwikkel je geen tunnelvisie als je zo betrokken bent bij je onderwerp?

'Het betekent niet dat ik mijn eigen wil en waarden loslaat. Als bij die Gay Pride demonstranten een homofoob hadden geslagen, had ik dat ook gefotografeerd. Ik heb in Sint-Petersburg gefotografeerd in een gaynachtclub, met mannen in leer en in een dark room. Dat viel niet zo goed in de internationale homogemeenschap, velen vonden die foto's clichématig. Kan wel zo zijn, dacht ik, maar ik ben daar verzeild geraakt en dit heb ik aangetroffen. En aangezien het ook bij hun wereld hoort, leg ik het vast.'

Hoe ging u te werk bij het fotograferen van Alex en Jon? Was het niet ongemakkelijk?

'Ik heb wel vaker en explicieter mensen gefotografeerd terwijl ze seks hadden. Ik werd op een middag geïntroduceerd bij Jon en Alex. We dronken wat en toen heb ik ze gevraagd of ik met ze mee kon naar Alex' appartement. Ik zei: doe gewoon alsof ik er niet ben en doe wat je gewoonlijk doet. Zij begrepen dat ik hun atmosfeer en gevoel wilde vangen. Ik zocht naar een foto die liefde liet zien, wat zo makkelijk nog niet is. Een foto van een koppel op de bank, hand in hand? Die bewijst niets. Fotografie is vaak zo concreet, zo simpel in haar boodschap. Ze spreekt meestal tot het oog. Ik zoek altijd naar meer lagen, ik doe een appèl op de verbeelding.'

Nissen loopt naar de woonkamer en komt terug met een deel van Karl Ove Knausgårds Min kamp, de romancyclus waarmee de Noor zijn eigen leven nauwgezet en soms pijnlijk onverbloemd beschrijft. 'Dat is vooral zo goed omdat hij op veel niveaus schrijft, tegenstrijdigheden laat zien die in ieder mens zitten en omdat hij zo veel intimiteit durft te tonen. Van oorlogsfotograaf Robert Capa is de uitspraak: 'Als je foto niet goed is, ben je niet dichtbij genoeg.' Ben ik het niet mee eens. Mijn foto is van een paar meter afstand gemaakt en juist daardoor ontstaat er sfeer, niet door fysieke nabijheid. Een fotograaf moet mentaal dicht bij zijn onderwerp staan.'

Prijswinnaar ingescand

Mads Nissen werkte ter voorbereiding op zijn studie fotojournalistiek als assistent in het kantoortje van een groep toonaangevende Deense fotografen toen fotograaf Erik Refner van de krant Berlingske de World Press Photo 2001 won. Refner maakte zijn bekroonde foto in Pakistan, in een vluchtelingenkamp voor Afghanen. De foto toont een door uitdroging gestorven jongetje. Het was Nissen die Refners foto destijds inscande op hoge resolutie voor de inzending naar World Press Photo. Hij werkte toen met de beste beschikbare scanner in Denemarken.

Beeld Erik Refner

U fotografeerde de gevolgen van ebola in Sierra Leone, was op de Krim en bij de opstand in Oekraïne, u was in de Libische woestijn met jihadi's die vochten tegen Kadhafi. Vond u daar intimiteit?

'In Sierra Leone was daar natuurlijk geen sprake van. Ik reed achter een ambulance aan die van zieke naar zieke ging. Het was druk en hectisch, ik was bang dat ik de medici uit het oog zou verliezen. De mensen daar waren niet gewend zich te houden aan de aanbevolen onderlinge afstand van een meter om besmetting te voorkomen. Dus terwijl ik met één hand opdringerige mensen achter me op afstand hield, fotografeerde ik met de camera in de vrije hand. Er was geen tijd voor kennismaking, patiënten moesten zo snel mogelijk worden vervoerd naar de ebolacentra. In andere omstandigheden kan er plotseling een connectie met iemand zijn.

'Als iemand mij interesseert, verberg ik dat in de regel niet. Integendeel, dan ben ik behoorlijk volhardend. Ik kan iedereen in elke situatie fotograferen. In principe ook die homofobe Russen. Dat ga ik overigens niet doen, hoewel ik het wel van plan was. Maar ik ben gewoon te bang om nu naar ze toe te gaan mijn foto van Alex en Jon staat voor alles wat zij haten. Een keer sprak ik een homohater op straat aan en die liet me meteen zijn geladen pistool zien.'

Nissen pakt een portret in zwart-wit dat hij maakte van de voormalige Noorse premier Jens Stoltenberg, kort na de bomaanslagen in Oslo en de slachting op Utøya door Anders Breivik. Een nabije foto van een uitgeputte, breekbare man. 'Ik bewonderde de manier waarop hij Noorwegen leidde tijdens de crisis en ik besloot zonder afspraak naar hem toe te gaan. Kansloos dat hij voor je poseert, zeiden zijn medewerkers, maar ik wachtte en wachtte en hield vol. Tot ik de toezegging kreeg: oké, je hebt vijftien seconden. Al krijg ik er maar vijf, antwoordde ik, de fotograaf van de lange adem. Na de begrafenis van een van de slachtoffers van de aanslag, een vriendin van hem, ging Stoltenberg akkoord om even te poseren, op voorwaarde dat ik hem een gesigneerde afdruk zou sturen. Zo is het gegaan. Tijd is dus niet alles voor een fotograaf.'

Waarom bent u fotograaf geworden?

'Ik groeide op in een hippieachtige gemeenschap in een gehucht in Jutland. We waren omgeven door rednecks, grote Vikings. Van mijn ouders leerde ik dat ik moest wegrennen bij ruzie en dat als ik een klap kreeg, ik de andere wang moest toekeren. Omdat ik zo klein was, leerde ik bescheiden te zijn, me aan te passen. Nu ben ik nog steeds dat ventje met de camera.

'Toen ik ouder werd, ontwikkelde ik belangstelling voor de wereld, voor oneerlijkheid, milieukwesties. Daar op het platteland van Jutland hield iedereen zijn ogen gesloten voor wat er in de wereld gebeurde gecultiveerde onwetendheid. Ik luisterde naar muziek, naar Rage Against the Machine. If ignorance is bliss, then knock the smile off my face. Dat sprak me aan.

'Ik besloot dat ik risico's moest durven nemen om te zien wat er gebeurde in de wereld, in plaats van mijn ogen ervoor te sluiten. Ik ging toen ik 19 was op reis naar Zuid-Amerika en liep met een oude Nikon in Venezuela ergens in een arme buurt. Daar realiseerde ik me dat ik met de fotocamera al mijn passies kon combineren. Nieuwsgierigheid, sociale bewogenheid, creativiteit en de behoefte om een one man army te zijn. Ik had naar de kunstacademie kunnen gaan, maar dan was ik te veel met mezelf bezig geweest. Ik verkeer graag op ooghoogte met mensen. In de documentaire fotografie komt het allemaal samen.'

Mads Nissen ontvangt de WPP-Award zaterdag in Amsterdam. Expositie World Press Photo, t/m 5/7, Nieuwe Kerk, Amsterdam.

Op volkskrant.nl bespreekt Nissen een selectie van zijn foto's.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden