INTERVIEW

'Ik speel al oude mannen zo lang ik me kan herinneren'

Het is een van de meestgespeelde rollen. Dit keer is het Sir Ian McKellen die in de huid van de dementerende en veel oudere Sherlock Holmes kruipt. Hoe doet hij dat?

Sir Ian McKellen als Mr Holmes. Beeld Giles Keyte

Voor diehard-Sherlockfans of kijkers die gewend zijn aan al die moderne, leuke jonge Holmesen van tegenwoordig is het een schok. In Mr. Holmes is de wereldberoemde speurneus Sherlock Holmes bejaard, leunt hij zwaar op zijn stok en heeft hij die typische oudemannenbibber. Erger nog: hij schrijft op zijn mouw wat hij niet mag vergeten. De man die bekend staat om zijn analytische brein, raakt de macht over zijn geheugen kwijt.

Ian McKellen speelt de oude Holmes zo goed dat het even verwarrend is als de 76-jarige acteur kwiek de hotelkamer in Berlijn binnenstapt, vlak na de première van Mr. Holmes. Je zou hem jonger schatten. 'Ouder worden is vooral een gevecht tegen het ouder worden', stelt hij laconiek. 'Dus je zorgt dat je fit blijft, je let op wat je eet, doet niet te gek en hoopt dat je genen je niet in de steek laten. Want genen zorgen er uiteindelijk voor dat je dood gaat. Meer nog dan sigaretten.'

Toch was het niet lastig of zwaar zich te verplaatsen in de 93-jarige dementerende Holmes, vertelt hij. Van Shakespearestukken in het theater tot Gandalf in Lord of the Rings: 'Ik speel al oude mannen zo lang ik me kan herinneren. Toen ik jonger was, acteerde ik in vermomming. Pruik. Neus. Make-up. Gekke loopjes, rare stemmetjes. Spelen. Niet zijn. Ik moest leren hoe ik simpelweg oud kon zijn.'

'Ik heb veel nagedacht over hoe je ouderdom het beste kunt representeren en het zit allemaal in het lichaam.' McKellen kromt zijn schouders naar binnen, beweegt strammer. 'Als je dat onder de knie hebt, komt de stem vanzelf', zegt hij slepend.

Geen doorsneebejaarde

Maar het is geen doorsneebejaarde die McKellen hier speelt. Sherlock Holmes is een icoon, bedacht door Arthur Conan Doyle aan het einde van de 19de eeuw. Hij werd al gespeeld door acteurs die variëren van de door wisselende stemmingen geplaagde Jeremy Brett en de charmantere Basil Rathbone tot ruig-aantrekkelijke Robert Downey jr. en afstandelijke professor Benedict Cumberbatch. Holmes is een nukkige man die mensen om zich heen op afstand houdt en wie geen detail ontgaat. 'Ik ben geen expert, maar inderdaad, ik denk dat hij een vorm van asperger heeft. Natuurlijk: hij is een fictief personage, maar dat is Hamlet ook, en dat heeft nog geen acteur ervan weerhouden te gaan onderzoeken hoe hij in elkaar zit. Holmes voelt echt, vind je niet? Hij is een complex, geloofwaardig persoon. Al heeft hij zijn fouten en zou ik nog geen vijf minuten in zijn nabijheid willen doorbrengen.'

In Mr. Holmes probeert de oude detective zich te herinneren wat zijn allerlaatste zaak was, de reden waarom hij uit het vak stapte. Het prettige van de film, vindt McKellen, is dat de film de detective in de herfst van zijn leven zijn menselijke kant laat ontdekken. 'Holmes is altijd zo ontzettend ongeïnteresseerd in mensen - tenzij ze een moord hebben gepleegd. Empathie kent hij niet. En onze film laat zien dat hij wel degelijk menselijk is, dat hij ergens een warm kloppend hart heeft.'

Sherlock Holmes is McKellens eerste grote dragende filmrol in jaren. Hij geldt als een van de beste acteurs van zijn generatie, maar werd bekend door bijrollen: Gandalf in Lord of the Rings en The Hobbit, en superschurk Magneto in de X-men-serie. Als een journalist vraagt of alle roem en rijkdom McKellen heeft veranderd, barst de acteur in lachen uit. 'Rijkdom?' Op papier is hij wel de acteur die het meeste geld in het laatje brengt, vertelt hij met een twinkeling in de ogen. Omdat hij de afgelopen jaren alleen in grote, uiterst succesvolle blockbusters speelde, brengen 'zijn' films volgens de statistieken meer op dan die van - zeg - de veel meer verdienende Tom Cruise. Dat hij steeds onderdeel uitmaakt van een groter ensemble, zie je in die cijfers namelijk niet terug. McKellen grinnikt. 'Het zegt natuurlijk helemaal niets.'

Sir Ian McKellen als Gandalf in The Hobbit: An Unexpected Journey. Beeld afp

Kleinere productie

Wat die beroemdheid betreft: McKellen kan over straat lopen zonder dat mensen hem de godganse tijd aanspreken. 'Ik wou dat ik eens een keer gewoon een taxi kon aanhouden', verzuchtte Tom Hanks ooit tegen me. Ik neem geen taxi's - ik kan gewoon met het openbaar vervoer. Dat beetje beroemdheid dat ik heb, is vooral aangenaam. Ik ben tamelijk verlegen en als ik nu ergens naar toe moet, is er altijd wel iemand die me kent. Dat is een prettig idee.'

Mr. Holmes is een kleinere productie dan hij de afgelopen jaren gewend is, na al het CGI-(computer generated imagery)-gedoe op de sets van Lord of the Rings en X-men. Hier geen lege groene ruimten of acteurs die pas later met de computer worden toegevoegd, op de plek van een balletje of een stip.

'Hij was waarschijnlijk blij dat hij even niet met tennisballen hoefde te acteren', zegt regisseur Bill Condon, die hem eerder regisseerde in Gods and Monsters (1998).

Toch zijn er niet zoveel verschillen, zegt McKellen. 'Het salaris is anders. De hoeveelheid tijd die erin gestoken wordt. Het aantal mensen op de set. Maar het moment dat de camera aangaat en je moet een personage zijn, is hetzelfde in een miljoenenproductie of een snelle arthousefilm.'

Er is nog een overeenkomst: Peter Jackson en Bill Condon zijn allebei getalenteerd, maar prettig in de omgang. En daar gaat het hem uiteindelijk om. 'Om te werken met een geniaal regisseur die niet vriendelijk is... Ach, daarvoor is het leven veel te kort.'

Meest gespeeld

Sherlock Holmes is het meest gespeelde personage ter wereld. Guinness World Records vermeldt het, dus is het waar: meer dan zeventig acteurs hebben Sherlock Holmes gespeeld in ruim 250 films en televisieseries. Daarmee overtreft de detective ruim de nummer twee, Hamlet.

Nu waren de boeken van Sherlock-bedenker Arthur Conan Doyle aan het eind van de 19de eeuw ook al heel populair. De eerste verfilming was al in 1916, en sindsdien lijkt elke generatie zijn 'eigen' Sherlock Holmes te hebben (Basil Rathbone, Jeremy Brett). Dan zijn er nog de films en televisieseries die er ongetwijfeld nooit waren geweest zonder de deducerende detective: House bijvoorbeeld, of The Mentalist.

De meest recente revival van de detective tonen aan dat er nog steeds ruimte is voor nieuwe geïnterpreteerde Sherlocks.

Sherlock Holmes (2009) en Sherlock Holmes: A Game of Shadows (2011, regie: Guy Ritchie)
Holmes: Robert Downey jr.
Volgens Robert Downey jr. was Sherlock Holmes eigenlijk de eerste superheld. In deze actiefilm kan hij even goed denken als knokken.

Sherlock (BBC-serie vanaf 2010)
Holmes: Benedict Cumberbatch
Fantastische serie die oude mysteries van Sherlock Holmes, zoals The Hound of the Baskervilles, verplaatst naar het heden. Benedict Cumberbatch, met zijn fantastische combinatie van hyperintelligent en emotioneel gehandicapt, is in elk geval dé Holmes van dit decennium.

Elementary (CBS-serie vanaf 2012)
Holmes: Jonny Lee Miller
Deze Holmes is een getatoeëerde afgekickte heroïneverslaafde. Hij werkt in het hedendaagse New York, met een vrouwelijke Watson, zijn voormalige afkick-coach, aan zijn zijde. Het bewijs dat alles rondom Holmes aangepast kan worden, zolang Sherlock Holmes een sociaal onaangepaste slimmerik blijft en je als kijker wordt gestimuleerd om mee te puzzelen.

Berend Jan Bockting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden