Achter het boek Michael Ondaatje

‘Ik schrijf intuïtief, daardoor ontstaan er allerlei inconsistenties die ik achteraf weer recht moet breien’

Hoe schrijft de schrijver? Michael Ondaatje, auteur van The English Patient en Blindganger, gaat intuïtief te werk. Vanuit chaos naar een verhaal.

Michael Ondaatje Beeld Daniel Mordzinski

‘Het gaat om het verhaal, niet om de feiten.’

Dat is de kortste samenvatting van het oeuvre van de Canadese auteur Michael Ondaatje. Hij is enkele dagen in Nederland, waar hij tussen de interviews door het Rijksmuseum hoopt te bezoeken en iets van Amsterdam en Utrecht te zien, waar hij openbare optredens verzorgt.

‘Het is een menselijke behoefte om altijd een overtuigende samenhang te vinden voor gegevens die we niet begrijpen. Wij zoeken een verhaal. Mijn manier van schrijven weerspiegelt hoe ik naar de werkelijkheid kijk. Een roman schrijven is voor mij een poging een verhaal te maken uit een chaotische verzameling ideeën, indrukken en scènes in mijn hoofd. Als ik begin te schrijven weet ik praktisch niets. Niet hoe de plot zal lopen, niet wie de belangrijkste personages zullen zijn, hoe hun karakter in elkaar steekt.’

De zoekende, intuïtieve werkwijze verklaart waarom Ondaatje, in een literaire loopbaan die meer dan een halve eeuw beslaat, slechts zeven romans publiceerde. Het vorig jaar verschenen Blindganger (Warlight) wordt internationaal geprezen als zijn beste roman sinds The English Patient, waarmee hij in 1992 doorbrak. Dat boek werd succesvol verfilmd en bekroond met zowel de Booker Prize als de Golden Man Booker Prize: de publieksfavoriet van alle Booker-winnaars.

Blindganger speelt vlak na het einde van de Tweede Wereldoorlog in Engeland, en vertelt hoe Nathaniel en Rachel, broer en zus, door hun ouders worden achtergelaten en aan de zorg toevertrouwd van twee mannen die ze nauwelijks kennen. En vervolgens hoe Nathaniel probeert te ontdekken waarom dat is gebeurd. Wat is het verhaal achter deze schijnbaar krankzinnige feiten?

Michael Ondaatje werd in 1943 geboren op Ceylon, het huidige Sri Lanka. Zijn voorouders waren van Singalese, Tamil en Nederlandse komaf. Aan dat laatste dankt hij zijn achternaam. Zijn ouders scheidden toen hij nog een baby was. In 1954 reisde hij af naar Engeland, waar hij naar de middelbare school ging.

‘Dat was de vanzelfsprekende gang van zaken als je in een bepaald milieu opgroeide in Ceylon. Je ging naar Engeland, studeerde en keerde dan terug om het familiebedrijf over te nemen. Maar wij hadden geen familiebedrijf, en noch ik noch een van mijn broers of zussen is teruggekeerd.’

In 1962 ging Ondaatje in Canada wonen. Hij debuteerde in 1967 met de dichtbundel The Dainty Monsters. Drie jaar later publiceerde hij een caleidoscopisch boek dat in geen enkele categorie valt onder te brengen: The Collected Works of Billy the Kid. Zijn eerste roman was Coming Through Slaughter (1976), een boek over de legendarische jazzmusicus Buddy Holden, over wie op dat moment bijna niets bekend was. Ondaatje vulde de schaarse feiten aan met behulp van zijn verbeeldingskracht.

Voor Running in the Family (1982) reisde hij terug naar Sri Lanka, waar hij op zoek ging naar de geschiedenis van zijn familie. Hij wilde doordringen tot de persoon van zijn vader en moeder, de cultuur van zijn geboorteland begrijpen, de verhalen en anekdotes horen. Maar hij werd al snel geconfronteerd met de relatieve waarde van die anekdotes. Veel verhalen spraken elkaar tegen. Het leidde opnieuw tot een boek dat naast feiten vooral op verbeelding rustte.

Deze vroege werken zijn representatief gebleken voor Ondaatjes manier van schrijven. Al zijn boeken zijn op te vatten als pogingen tot reconstructie, pogingen om op basis van vaak fragmentarische informatie een verhaal te scheppen. En telkens gebruikt hij daarbij het motief van een groep lotgenoten die een soort ‘familieband’ krijgen. In the Skin of a Lion (1987) vertelt het verhaal van straatarme immigranten in het Canada van de jaren 1930, en in The English Patient (1992) gaat het om een gezelschap van vier zeer uiteenlopende personages, op zoek naar duiding en identiteit in een kapotgeschoten Italiaanse villa in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog.

In Anil’s Ghost (2000) probeert de vrouwelijke hoofdpersoon met behulp van twee geestverwanten mensenslachtingen op Sri Lanka in kaart te brengen. In Divisadero (2007) versplintert Ondaatje op tweederde de verhaallijnen van een ‘familieroman’ en laat de lezer de scherven bij elkaar zoeken. Zijn voorlaatste roman, The Cat’s Table (2011) is geïnspireerd op de zeereis van Ceylon naar Engeland die Ondaatje zelf ooit maakte, en beschrijft het verbond van drie gelegenheidsvrienden aan boord, die de wereld van het schip en zijn passagiers en bemanningsleden pogen te duiden.

Waarom wilde u Blindganger schrijven?

‘Ik wilde over Engeland schrijven, waar ik een aantal jaren heb gewoond. Daarnaast had ik een idee in mijn hoofd over ouders die op reis gaan en hun kinderen achterlaten. Romans beginnen bij mij vaak op die manier: er komt een situatie in mij op die me interessant lijkt en die ik vervolgens nader ga exploreren.’

Hoe bent u op uw verhaal gekomen?

‘Ik vind de periode van direct na het einde van de oorlog interessant. Engeland was toen een gewond land, dat zijn verwondingen niet aan de buitenwereld durfde te tonen. Dat fascineerde me. Bovendien is het einde van een oorlog nooit echt een einde. Onder de oppervlakte lopen allerlei conflicten gewoon door. En er ontstaan nieuwe. Wat gebeurt er met een huwelijk als de man na drie jaar afwezigheid weer thuiskomt? Wat gebeurt er met de vrouwen die in de fabrieken werkten en na de oorlog worden ontslagen omdat de mannelijke arbeiders terugkeren? Dat waren vragen waarop ik antwoorden wilde vinden in de vorm van een verhaal.’

Wat was de eerste zin die u opschreef?

‘Al vrij snel schreef ik een zin waarvan ik dacht: dat moet de opening worden. Hij wekt verwachtingen en noodt tot verder schrijven. En voor de lezer dus hopelijk ook om verder te lezen. Hij luidt: ‘In 1945 gingen onze ouders weg en werden wij toevertrouwd aan de zorgen van twee mannen die mogelijk crimineel waren.’’

Hoe lang heeft u over het boek gedaan?

‘Ongeveer zes jaar. Ik doe er gemiddeld drie jaar over om een eerste versie van een roman te schrijven. Dat noem ik de verkenningsfase. Vervolgens heb ik nog eens zo’n tijdspanne nodig voor het redigeren. Want omdat ik intuïtief schrijf, ontstaan er allerlei inconsistenties die ik achteraf weer recht moet breien. Ook de zinnen zelf worden voortdurend bijgeslepen. Eigenlijk kan ik geen zin van mijzelf lezen zonder de behoefte te voelen hem te herschrijven.’

Heeft uw redacteur veel veranderd?

‘Ik heb vele jaren gewerkt met Ellen Seligman, die helaas inmiddels is overleden en aan wie Blindganger mede is opgedragen. Hoewel ik niet al haar suggesties overnam, heb ik altijd goed geluisterd naar haar kritiek. Datzelfde geldt trouwens voor mijn Britse en Amerikaanse uitgevers. Sonny Metha van Knopf had bijvoorbeeld commentaar op het feit dat ik in het manuscript van The English Patient wel zes pagina’s besteedde aan de broer van het personage Kip. ‘Dat is alleen te rechtvaardigen als de broer van Kip de hoofdpersoon is van je volgende roman’, zei hij. Ik had geen plannen om een boek over de broer van Kip te schrijven, dus heb ik die pagina’s maar geschrapt.’

Hoe bent u bij uw uitgeverij terechtgekomen?

‘In het begin van mijn loopbaan zat ik bij kleine uitgeverijtjes. Toen ik met Running in the Family een wat formeler boek had geschreven, kwam ik bij McClelland & Stewart, een van de vooraanstaande literaire uitgevers van Canada. Dat is al bijna veertig jaar mijn uitgeverij.’

Hoe zou u uw stijl omschrijven?

‘Een van de dingen waarin ik geïnteresseerd ben zijn collages. Ik houd ervan als twee totaal verschillende zaken bijeen worden gezet in een kunstwerk. Zo werk ik al schrijvend. Ik verzamel uiteenlopende scènes en personages die ik vervolgens in één boek bijeen plaats. Ik werd mij dat voor het eerst bewust in Running in the Family, waarin een bont gezelschap personages optreedt. Vanaf dat moment was het mij altijd te doen om meerdere personages, meerdere gezichtspunten en verhaallijnen.’

Wie is uw voorbeeld?

‘Van mijn generatiegenoten: John Berger. Ik heb mij zeer laten inspireren door zijn uitspraak: ‘Nooit meer zal een enkel verhaal verteld worden alsof het het enige verhaal was’. Ook het lezen van William Faulkner vond ik bevrijdend: de roman als wildernis met allerlei perspectieven, niet de keurige Engelse roman.’

Hoe schrijft u?

‘Met de hand. Dat gaat bij mij veel sneller dan op de computer. Pakweg de eerste vier versies van een boek schrijf ik met de pen. Dat fysieke schrijfgevoel is aangenaam en ik vind het handig om te kunnen zien welke woorden en zinnen ik heb weggestreept. Na de vierde versie tik ik alles uit op de computer en ga dan aan de slag met de prints. Bij het verplaatsen van lange passages in het boek is de knip- en plakfunctie van de computer natuurlijk heel handig.’

Heeft u het weleens opgegeven omdat u dacht dat het niet goed werd?

‘Niet bij mijn latere werk, wel bij In the Skin of a Lion. Dat boek was aanvankelijk opgebouwd rond de historische figuur Ambrose Small, een miljonair die op een dag in 1919 verdween en van wie nooit meer iets is vernomen. Dat leek me een inspirerend uitgangspunt, maar na ongeveer 100 pagina’s begon ik een steeds grotere hekel aan hem te krijgen. Ik heb er toen de brui aan gegeven. Pas veel later, toen ik besloot me te richten op de mensen in zijn omgeving die Small had achtergelaten, kon ik weer verder.’

Over welke passage in Blindganger bent u het meest tevreden?

‘Tegen het einde van de roman komt Nathaniel tot bepaalde inzichten over Agnes, zijn eerste vriendinnetje, die hij later uit het oog verliest. Dat is een passage waar ik nog altijd door geroerd word. Al schrijvend zag ik hem totaal niet aankomen, maar toen de scène zich eenmaal aandiende, was hij volkomen vanzelfsprekend en beantwoordde hij vragen die ik al die tijd met mij mee had gedragen.’

Wat was uw werktitel?

‘Die had ik niet en gaandeweg begon ik mij daar steeds meer zorgen over te maken. Ik heb even gedacht aan The Consequences of the Peace, een knipoog naar The Economic Consequences of the Peace van John Maynard Keynes. Maar dat is natuurlijk wel een hele mond vol.’

Wie heeft de uiteindelijke titel bedacht?

‘Ik kreeg een ingeving tijdens mijn research. Simon Beaufoy, een vriend van me die onder meer het script schreef voor Slumdog Millionaire, woont op een boot in de Theems. Hij liet me kennismaken met allerlei aspecten van de rivier en de mensen die er wonen. Via hun verhalen en onderzoek in archieven ontdekte ik dat gedurende de oorlog – toen alles verduisterd was – de derde boog van de bruggen over de Theems was voorzien van een zwak oranje lampje dat aangaf waar je door kon varen. Toen bedacht ik de term warlight, die je vergeefs in het woordenboek zult zoeken. Ik vind het wel een passend woord en al snel bedacht ik dat het eigenlijk heel representatief is voor de sfeer van het boek in het algemeen. Ik vind de dubbelzinnige Nederlandse titel Blindganger trouwens ook geweldig.’

Hoe belangrijk zijn recensies voor u?

‘Ze doen beslist ter zake. Vooral recensies geschreven door andere auteurs lees ik met veel belangstelling. John Berger, die ik op dat moment niet kende, schreef mij een brief na In the Skin of a Lion. Dat was geweldig belangrijk.’

Wat is de ergste kritiek die u zou kunnen krijgen?

‘Kritiek komt minder hard aan dan vroeger, maar toch. Als ze schrijven dat ik mijzelf herhaal, dat ik naïef ben of een te gemakkelijke oplossing heb gezocht… Daar word ik niet gelukkig van.’

Wanneer begint u aan uw volgende boek?

Vermoeide glimlach. ‘Voorlopig nog even niet. Ik zit nog midden in de nazorg rond Blindganger. En ik heb altijd een jaar of twee nodig om mijn geest weer leeg te maken voor een nieuwe roman.’

Michael Ondaatje

Blindganger 

Fictie

Uit het Engels vertaald door Inger Limburg en Lucie van Rooijen. 

Nieuw Amsterdam; 286 pagina’s; € 20,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden