'Ik kies ervoor om geen vlieg op de muur te zijn'

Tv-maker Jessica Villerius komt het liefst waar niemand anders mag komen, om dat dan te laten zien. En zo onthullend als ze daarin hoopt te zijn, zo onzichtbaar wil ze zelf blijven.

Jessica Villerius: 'Kwetsbaarder dan voor de camera krijg je me niet.'Beeld Valentina Vos

In het kantoor van televisiemaker Jessica Villerius (35) knallen Nelson Mandela, Malala Yousafzai en Martin Luther King van de muur. Ze liet haar rolmodellen schilderen voor het decor van Als je me echt zou kennen, de RTL 4-variant op KRO's Over de streep. In het nieuwe programma zijn het geen middelbare scholieren, maar volwassenen die naar Amerikaans voorbeeld meedoen aan een zogenoemde Challenge Day. Het concept heeft als doel begrip en medeleven te bevorderen en vooroordelen tegen te gaan.

Villerius haalde de Challenge Day-methode naar Nederland. Op de website van haar productiebedrijf Posh Productions staat een citaat van Mahatma Gandhi: 'You must be the change you wish to see in the world.' En, van Mandela: 'It always seems impossible until it's done.'

'Dat geldt eigenlijk voor alles wat ik doe', zegt Villerius. En ze begint op te sommen wat er zoal mogelijk bleek sinds ze in 2008 begon met documentaires en programma's maken: 'Marc Dutroux interviewen, meisjes in het midden van hun eetstoornis op tv brengen, eerwraakslachtoffers laten vertellen hoe hun vader hen achterna heeft gezeten met een mes, een tbs'er drie jaar lang volgen, een gevangene op death row spreken en filmen - allemaal dingen waarvan je bij voorbaat zou denken: kansloos.'

Vanavond begint de zesdelige KRO-NCRV-serie Onder de radar: speciale eenheden in actie, over de Dienst Speciale Interventies. In de voice-over zegt Villerius: 'De DSI is een goed bewaard geheim waarvan de dikke deuren tot nu toe altijd zorgvuldig gesloten werden gehouden voor buitenstaanders. Nog nooit mocht iemand van buiten de organisatie zien wat er binnen, bij alle verschillende teams, gebeurt. Bij hoge uitzondering mag ik maandenlang meelopen met alle gespecialiseerde eenheden om met eigen ogen te zien in welke mate wij als Nederland zijn voorbereid op zaken als terreurdreiging, ontspoorde patiënten, liquidatieoorlogen en ontvoeringen.'

Openheid van zaken

Jessica Villerius (Spijkenisse, 1981) betrad de televisiewereld als samensteller en eindredacteur van het SBS6-programma Shownieuws. In 2007 begon ze haar productiebedrijf Posh Productions, een jaar later werd haar eerste documentaire uitgezonden: Wortels van het kwaad, berichten van Dutroux (NPS, 2008). Naast documentaires produceert Villerius ook programma's, waarvan Over de streep (KRO) het bekendste is. Het programmaconcept is momenteel in een iets andere vorm en voor volwassenen te zien bij RTL4, onder de naam Als je me echt zou kennen. Voor dezelfde zender is Villerius bezig met voorbereidingen van het programma Lief dagboek, waarin volwassenen dagboekfragmenten uit hun puberteit voorlezen.

Bijna al je films beginnen met een tekst waarin je benadrukt dat je iets bijzonders voor elkaar hebt gekregen.

'Ik zeg dat niet om mezelf op te hemelen. Maar ik wil wel dat mensen begrijpen hoe bijzonder het is. Nooit eerder durfde deze organisatie zich te laten filmen, dus je gaat iets zien dat superexclusief is. Ik bouw zo ook een disclaimer in: omdat de DSI niet alles kan prijsgeven, ga je ook bepaalde dingen niet zien.'

Is exclusiviteit belangrijk voor jou?

Meteen: 'Ja. Omdat ik niet iets wil doen dat iemand anders al heeft gedaan. Ik vertrouw het niet als dingen me komen aanwaaien, als mensen direct zeggen: 'Oh ja, is goed hoor, kom maar filmen.' Dan heb ik niet het idee dat ik iets heel exclusiefs ga doen. Ik vind het leuk om een vertrouwensband te moeten opbouwen en daar veel tijd in te stoppen. Dat ligt in mijn karakter besloten, denk ik. Ik wil mezelf bewijzen.'

Villerius maakt in hoog tempo reportages, vooral voor KRO-NCRV, RTL en SBS6. Vaak gaan ze over misdaad, persoonlijke drama's en maatschappelijke problematiek. Huiselijk geweld, loverboys, jongeren die zichzelf beschadigen, vrouwen die een moord hebben gepleegd. Journalistiek zijn de documentaires niet altijd. 'Ik zal mezelf ook niet snel journalist noemen', zegt ze. 'Ik vind het saai en beperkend om niks van dingen te mogen vinden en altijd twee kanten van de zaak te moeten belichten. Soms wil ik alleen van een slachtoffer weten hoe hij of zij zich voelt. Of alleen van een dader.'

Haar stijl is vet aangezet, als het werk van Ruud de Wild dat boven de kantoorbank hangt: een donker schilderij met een songtekstflard van Pink Floyds Wish You Were Here. Toegankelijk voor een groot publiek, herkenbaar, veel voice-over, veel gesprekken met de interviewer in beeld. Het past bij de manier waarop ze het documentairegenre benadert: dichtbij, persoonlijk betrokken. Als critici het effectbejag noemen, vindt ze dat erg. 'Ik geloof niet dat je mij ooit kunt betrappen op effectbejag of sensatiezucht, want dan zou ik heel andere dingen uitzenden.'

Villerius heeft nog steeds contact met mensen die ze jaren geleden heeft gevolgd. 'Van de week had ik nog Nabil aan de lijn, uit mijn documentaire over tbs. Die belt dan gewoon om even een update te geven.' Met de mannen van de DSI zal het waarschijnlijk anders gaan. 'Het was voor het eerst dat een onderwerp me emotioneel niet raakte.' Lacht. 'Dat was ook wel een keer fijn, eigenlijk.'

Waarom wilde de DSI met jou in zee?

'Daar ging twee jaar koffiedrinken aan vooraf. Ik zag een gedeeld belang. Na de aanslagen in Madrid in 2004 en Londen in 2005 nam de angst voor terreur in Europa toe. Ik had duizend vragen en dacht: als ik ze heb, dan hebben andere mensen ze ook.

'De DSI is een tak van de politie waarvan de meeste mensen wel weten dat-ie er is, maar bijna niemand weet wie er werken, wat de eenheden precies doen, waar ze zitten, hoe ze eruitzien. Ik was benieuwd hoe strijdvaardig die elitegroep is.

'Bij de DSI zagen ze aanvankelijk alleen risico's. Maar gaandeweg kwam de terreurdreiging dichterbij en begon de kwestie ook in de media te spelen: wat gaan 'wij' doen als op Schiphol of Amsterdam Centraal een aanslag wordt gepleegd? Dat wilde ik laten zien. Ik wilde ook gewoon afspraken maken over de manier waarop.'

Wanneer gingen ze overstag?

'Vlak na de aanslag op Charlie Hebdo, ruim een jaar geleden. Ik denk dat ze toen dachten: als we nu niet laten zien wat we allemaal in huis hebben, komt er misschien wel onrust. Die onrust was er eigenlijk al. Onwetendheid maakt bang, hè, daar ben ik van overtuigd. Die gedachte was ook de drijfveer om deze serie te maken.'

Welke afspraken heb je gemaakt?

'Iedereen moest onherkenbaar in beeld. Ik mocht onbeperkt filmen, maar niet ongelimiteerd uitzenden. Ik was vrij in mijn montage, maar ze werden wel bekeken met een paar kopstukken van de DSI, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en de politie. Als ik een protocol of een procedure te gedetailleerd in beeld zou brengen, dan hoefde ik de beelden niet te verwijderen, maar moest ik ze fragmentarisch maken. Eind maart zijn we bijvoorbeeld mee geweest met het antiterreurteam dat een verdachte ging oppakken in Rotterdam. Daarvan kan ik niet alles uitzenden.

'Toch heb ik niet het gevoel dat ik onder restricties heb gewerkt. Wij hebben dag en nacht met die mensen meegelopen. Uiteindelijk is het je grootste nachtmerrie dat je hen zou schaden.'

Wat moet ik me voorstellen bij 'maandenlang dag en nacht' meelopen?

'We zijn op 16 november, de maandag na de aanslagen in Parijs, begonnen met draaien. Ik heb vier keer een week meegelopen. De mannen van de speciale eenheden hebben piketdiensten waarbij ze 24 uur per dag oproepbaar zijn. Dat waren wij - ik, twee cameramensen en een geluidsman - dan ook. We logeerden in een hotel bij het hoofdbureau, zodat we ook 's nachts konden uitrukken.'

Begin april stelde De Telegraaf over de DSI dat de eenheden overhoop liggen met de politietop en zwaar onderbezet zijn. De sfeer op de werkvloer zou totaal verziekt zijn. Wat heb jij daarvan gemerkt?

'Vrijwel niets. Als ik het idee zou hebben dat het bij de DSI aan alle kanten rammelde, zou ik dat laten zien. Ik maak geen bedrijfsfilm. Maar ik ben niets tegengekomen waarvan ik zeg: jezus, dát moet in de krant.

'Ik schrok ongelooflijk van dat stuk in De Telegraaf. Omdat ik het niet herkende. Maar ja, ik liep natuurlijk niet met alle teams mee. Ik heb wel meteen een hoofd van de DSI voor de camera gevraagd om erop te reageren.'

Maar hij heeft er toch belang bij te zeggen dat het meevalt?

'Ik ben natuurlijk ook meteen gaan rondbellen met de teams, om te horen wat zij hiervan vonden. De mensen die ik sprak, herkenden zich er niet in. Dat wil niet zeggen dat er niets van waar is, want ik heb geen idee wie de bronnen van De Telegraaf zijn en wat die mensen hebben meegemaakt.

'Ik heb het hoofd van de DSI gevraagd omdat de aantijgingen over zijn club gaan en hij dus verantwoordelijkheid is. Hij is ook de enige die ik niet anoniem hoef op te voeren. En dan ben ik wél weer een journalist: ik hou niet van anonieme bronnen als het gaat om beschuldigingen of wederhoor in een conflict.'

We zien ook veel van jou, zoals in de meeste films die je hebt gemaakt.

'In dit specifieke geval is dat op verzoek van de zender. Het is vaak op verzoek van de zender, die participerende journalistiek wil zien. Voor mij is het een offer. Als je iets van mijn achtergrond weet, snap je dat.'

Villerius doelt op de anorexia nervosa die haar vanaf haar 15de tien jaar lang beheerste. De ziekte vormde aanleiding voor de documentaires Vel over probleem 1 en 2, over de behandeling van jonge meisjes met een eetstoornis.

'Ik vind het afschuwelijk om naar mezelf te kijken, omdat ik de lat voor mezelf zo hoog leg. Ik monteer met mijn beste vriend. Die loopt af en toe woedend de editruimte uit, omdat ik geen enkel shot, geen enkele vraag van mezelf goed genoeg vind.'

Villerius valt even stil. Dan zegt ze: 'Ik ben blij dat je ernaar vraagt, want het is een bekend vooroordeel dat mensen die met hun gezicht op tv komen graag beroemd willen worden. Ik wil niet beroemd worden. Ik heb dit jaar alleen al drie presentatiecontracten afgeslagen. Omdat ik er helemaal niet op zit te wachten om het gezicht van een zender te worden.'

Maar je kunt toch ook gewoon nee zeggen, als je het moeilijk vindt om in beeld te zijn?

'Ik doe het omdat ik zie dat het meerwaarde heeft. Het wordt afstandelijker als ik achter de camera blijf. Bij alles wat ik maak kies ik er nadrukkelijk voor geen vlieg op de muur te zijn.

'Wat ik doe is heel kwetsbaar, voor de mensen die ik film. Ik kom makkelijker dichtbij als ik me gelijkwaardig opstel. Gelijkwaardig zijn betekent dat ik net zo kwetsbaar ben als zij. Echt, kwetsbaarder dan voor de camera krijg je mij niet. Ik zou nooit iets van andere mensen vragen dat ik niet bereid ben zelf te doen.'

De zesdelige documentaireserie Onder de radar is te zien vanaf woensdag 13/4, 21.15 uur, op NPO3

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden