'Ik heb nooit van die huisje-boompje-beestje-gedachten gehad'

Wat betekent het om nu vrouw te zijn? In een reeks interviews stelt de Volkskrant die kwestie aan de orde. Kitty Saal, verpleegkundige en voormalig levenspartner van Harry Mulisch: 'Ik was de kleine boom die de grote boom overeind hield.'

Kitty Saal Beeld Imfke Panhuijzen

Meer dan twintig jaar was Kitty Saal (59) de levenspartner van Harry Mulisch. De positie van 'vrouw van' beviel haar prima, vertelt ze in zijn werkkamer, maar zonder hem redt ze zich ook.

Wat leerde u van uw moeder?

'Goed voor anderen zorgen. Als moeder van elf kinderen wist ze hoe je van een dubbeltje een kwartje maakt. Van niets iets maken, daar was zij goed in.'

Wat wilde u worden?

'Handwerkjuf, maar ik werd verpleegster. Later ben ik creatieve therapie gaan doen, maar daarin was geen werk, dus leefde ik van een uitkering. Ik maakte ook abstracte theatervoorstellingen, iets met mensen op een berg rijst, die toenadering zochten.' (Lacht)

Kitty Saal

1958 Geboren in Amsterdam vanaf 1976 mbo-t, opleiding verpleegkundige B, opleiding creatieve therapie, Rietveld Academie (niet afgemaakt), opleiding cranio-sacrale therapie, opleiding webdesign en multimedia, opleiding medische basiskennis. 2017 Verpleegkundige te IJburg.

Toen ontmoette u Harry.

'Aan de bar van café De Smoeshaan raakte ik op een dag aan de praat met twee mannen uit de provincie, die speciaal gekomen waren om beroemde mensen te zien. Terwijl ik met mijn rug naar de deur zat, zeiden ze: 'Daar heb je die bekende schrijver.' Ik draaide me om en zei: 'O ja, dat is Harry Mulisch.' Die blik deed 't hem kennelijk, want even later stond hij naast me.'

Wat zeiden jullie tegen elkaar?

'Eerst stamelde ik een beetje dom mijn naam, maar het gesprek liep vloeiend. We bespraken hoe armoede creatief maakt. Hoe je, als je geen geld voor design hebt, toch aan een leuke bank kunt komen. Er was meteen een soort vriendschap. Bij mensen van zijn leeftijd dacht ik aan grijsaards in het bejaardenhuis. Zo was hij niet.'

Was jullie relatie geheim?

'Hij maakte mij meteen duidelijk dat hij getrouwd was en twee dochters had. Maar met zijn vrouw, Sjoerdje, had hij een broer-zusrelatie. Er waren vaker vriendinnen geweest. Aanvankelijk zagen we elkaar alleen op maandag. Ik dacht: dit is leuk voor een halfjaartje, maar we werden steeds closer. De ongeschreven regel was wel dat hij mij belde, en ik niet hem.'

U raakte in verwachting.

'Dat kwam totaal onverwacht. Ik was op reis in China toen ik het ontdekte. Het werd een miskraam, maar het opende bij mij wel een deurtje. Ik dacht: ik ben een vrouw, ik wil dit meemaken. Harry begreep dat. Een jaar later is Menzo geboren.'

In zijn logboek schreef hij dat hij bij u op kraambezoek ging. Wilden jullie niet samenwonen?

'Niet per se. Ik heb nooit van die huisje-boompje-beestje-gedachten gehad. Ik hield van mijn vrijheid, kon mijn zoon prima alleen opvoeden. Harry was gehecht aan zijn huis en niet het type dat tegen zijn vrouw zei: jij eruit en zij erin.'

Uiteindelijk gebeurde dat wel.

'Toen de bovenverdieping vrijkwam, leek het Harry ideaal als ik daar ging wonen. Dan kon hij bij de buurvrouw op bezoek en kon haar zoon naar zijn papa. Sjoerdje had intussen iemand anders. Zij kwam alleen nog 's ochtends voor het huishouden.'

Dat kon hij niet zelf?

'Harry was niet iemand die waste en kookte. Hij vond het fijn om verzorgd te worden. Toen Sjoerdje geleidelijk aan minder kwam, ben ik dingen gaan overnemen. Als je een kind hebt, sta je toch te wassen. Dan kunnen die paar overhemden er nog wel bij.'

Hoe was het leven naast Mulisch?

'Heel erg leuk. Ik deed onderzoek voor hem. Voor De ontdekking van de hemel gingen we naar Rome om te kijken waar Onno had gewoond. Ik maakte foto's en video's. Ik kan niet zeggen dat ik heb meegeschreven, maar door dingen aan mij te vertellen hoorde Harry zichzelf terug en wist hij beter welke richting hij op moest. Hij was de grote boom, maar ik had nooit het gevoel dat ik in zijn schaduw stond. Hij noemde me zijn rechterhand. Ik vond het gewoon fijn en interessant om in zijn buurt te zijn.'

'Op een ochtend in Parijs ontwaakte hij uit een heftige droom. Het was iets met 'hergebruik'. Meer wist hij niet, wel dat hij een nieuw boek moest schrijven. Toen heb ik gezegd: als jij dit voelt, laat al het andere dan vallen. Thuis heeft hij een schriftje gepakt en is hij aan De ontdekking van de hemel begonnen. Hij vond het fijn dat ik hem niet belemmerde in zijn denken. We hadden eenzelfde blik, speelden met gedachten. Zittend op terrassen zeiden we: daar heb je de notaris, dat is de rechter en die daar is de boef. In zijn boeken las ik daar later fragmenten van terug.'

Daarvoor kreeg u weinig erkenning.

'Daar zat ik ook niet op te wachten. Ik ben creatief, maar heb niet de drang om iets groots te creëren. Toen ik op een dag een baan kon krijgen, zei Harry: 'Eigenlijk vind ik het prettiger als je niet werkt.' Dat begreep ik. Ik was de kleine boom die de grote boom overeind hield. Na zijn hersenbloeding kreeg hij last van duizeligheid. Als hij ergens heen moest, vond hij het fijn als ik meeging. Dat verzorgende zit in mij. Ik heb het nooit als corvee ervaren.'

Waarom mochten er bij de door Mulisch opgerichte Herenclub geen vrouwen?

'Hij zei dat het met vrouwen erbij te emotioneel werd. Dat ze hun mannen verwijten gingen maken. Hij kon er niet tegen als emoties gebruikt werden om dingen voor elkaar te krijgen.'

Die neiging had u niet?

'Als ik iets wilde, zei ik het gewoon. Ik manipuleerde niet. Hij was autonoom, ik ook. Elkaar laten zijn, dat is volgens mij de essentie. Misschien zag hij me in dat opzicht wel niet als vrouw. Hij noemde me ook wel 'de vrouw met de hamer'. Als in huis ergens een spijker in moest, fikste ik dat.'

Wat was zijn aandeel in de opvoeding van jullie zoon?

'Die was grotendeels mijn verantwoordelijkheid. Ik heb dat nooit belastend gevonden. Als je andermans hond moet uitlaten, denk je: o dat stomme beest, alweer? Maar als het je eigen hond is, zeg je: jammer dat het regent, maar we gaan toch even. Harry en ik zaten vaak tot diep in de nacht te praten. De volgende ochtend ging mijn wekker, niet die van hem. Ik heb weleens berekend dat ik een nacht per week minder sliep dan hij.'

U zei niet: nu sta jij maar eens op?

'Wat zou daarvan de meerwaarde geweest zijn? Al die onzin over de papadag. Veel papa's hebben daar helemaal geen zin in. Harry zorgde voor het inkomen. Daarover hoefde ik me geen zorgen te maken.'

Is er leven na Harry Mulisch?

'Eerst dacht ik van niet. Maar na een paar maanden tegen die lege stoel te hebben aangestaard, wist ik dat ik iets moest gaan doen waar ik goed in ben. Ik ben in de thuiszorg gaan werken op IJburg. Toen ik die eerste weken over de brug fietste, zag ik daarin een Harry-achtige mythologie: ik steek nu het water over richting het dodenrijk. Inmiddels voel ik me op mijn plek. Ik houd van het persoonlijke contact met mijn patiënten.

'Er is ook weer een man in mijn leven. Hij heeft trekjes van Harry, maar is toch heel anders. Hij is geen schrijver en jonger dan ik. Zoals een moeder van verschillende kinderen kan houden, kan een vrouw verschillende mannen liefhebben. Mensen passen aan verschillende kanten in elkaar. Net als puzzelstukjes.'

Wat heeft het feminisme voor u betekend?

'De korte rokjes vond ik leuk, maar van de strijd heb ik me weinig aangetrokken. Ik heb altijd mijn eigen dingen gedaan en doe dat nog steeds.'

Is er geen strijd tussen mannen en vrouwen?

'Niet als je elkaar in elkaars waarde laat. Als ik in een korte rok wil lopen, ga ik niet op Urk wonen. Toen ik de eerste hoofddoekjes zag, dacht ik: wat nu? Tegenwoordig denk ik dat dit voor sommigen een manier is om zichzelf te zijn.'

Heeft u moeite met de vrouw als lustobject?

'Harry was een seksueel persoon en ik ook, dus daar zat geen probleem. Het probleem ontstaat pas als de een iets wil wat de ander niet kan geven. Dan mag je best fantaseren, maar daarmee moet je de ander niet lastigvallen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden