'Ik heb mijn stukken niet geschreven voor uitvoering'

Nederlandse theatermakers herontdekken de Zweedse toneelschrijver Lars Norén. V zocht hem op in Stockholm waar hij bij hoge uitzondering een interview gaf.

Lars Norén Beeld Michiel Hendryckx

Nee, Lars Norén zelf is niet naar de voorstelling Och ge oss skuggorna (En geef ons de schaduwen) van het Koninklijk Dramaten Theater in Stockholm komen kijken. Hij gaat nooit naar opvoeringen van zijn eigen stukken. Dat vindt hij veel te confronterend. Bovendien is hij bang dat hij allerlei zwakke plekken ontdekt en het stuk wil gaan herschrijven. Liever blijft hij thuis, in zijn appartement op de vijfde verdieping in de binnenstad van Stockholm. Geen naamplaatje op de deur, alleen aan te bellen via een speciale code.

Dramaten Theater met En geef ons de schaduwen van Lars Norén. Beeld Roger Stenberg

Het anonieme leven van een groot toneelschrijver.

Komend weekend is het Dramaten Theater met En geef ons de schaduwen (1991) van Lars Norén (71) te gast in de Stadsschouwburg Amsterdam. De laatste keer dat het Zweedse gezelschap naar Nederland kwam, was in het Holland Festival in de jaren tachtig met King Lear in regie van Ingmar Bergman. Dat René van der Pluijm, programmeur van de Stadsschouwburg, de groep na al die jaren juist nu uitnodigde, heeft te maken met de hernieuwde populariteit van Norén in de Nederlandse theaters. Vorig jaar Stilte in De Toneelschuur Haarlem en Hebriana bij Suburbia; nu toert Een soort Hades van Theater Utrecht door het land, komend seizoen brengt Oostpool een nieuwe versie van Demonen.

'Verheugend ja, dat in Nederland ook een nieuwe generatie theatermakers mijn werk interessant genoeg vindt om het op te voeren. Maar ik heb niet te klagen: mijn stukken worden overal nog gespeeld. Behalve in Zweden vooral in Frankrijk, Duitsland, Zuid-Amerika, China en Rusland. Vooral het oudere werk ja, maar dat komt ook doordat ik me nu vooral toeleg op het schrijven van poëzie en het bezorgen van mijn dagboeken met allerlei filosofische kwesties. En ik ben met drie romans bezig.'

Na enig gedoe is Lars Norén bij uitzondering bereid de Nederlandse verslaggever te woord te staan. Zijn verkoudheid van de afgelopen week is uitgelopen op een longontsteking, maar hij blijft op de been, want hij heeft ook de zorg voor zijn 6-jarig dochtertje (uit drie eerdere huwelijken heeft hij twee oudere dochters).

'Zij is voor mij het belangrijkste. Het is heerlijk een kind op te voeden zonder geldzorgen of carrièredrang. Ik geniet er elke dag van. En van het schrijven natuurlijk. En lezen. Sinds ik zelf nauwelijks nog regisseer en veel minder toneel schrijf, lees ik zes, zeven uur per dag.'

Tussen neus en lippen door zegt hij dat hij liever in Parijs of Berlijn zou wonen. Zweden is gezwicht voor het kapitalisme en conservatief geworden, zo ervaart hij dat. En het theater biedt vooral amusement en entertainment - alles is marktgericht. Maar ja, dat dochtertje gaat voor alles.

Dramaten, in Stockholm

Werklust

De toneelstukken van Lars Norén werden in de periode tussen 1980 en 1995 gevreten door het Nederlandse theaterpubliek. Het waren lange avonden vol familie-ellende, gezinstreurnis, huwelijksperikelen, dolende zielen. Met opbeurende titels als Een vreselijk geluk, Demonen, De moed om te doden, Stilte, Nachtwake, Een onderwereldse glimlach. Norén als erfgenaam van Ibsen en Strindberg, zielsverwant van Ingmar Bergman. Zijn werklust was ongeëvenaard. 'Hij schrijft ellende per strekkende meter', werd wel eens smalend opgemerkt. Maar het waren ook stukken waarin acteurs als Ton Lutz, Elisabeth Andersen, Eric van der Donk, Anne-Wil Blankers en Will van Kralingen konden uitblinken. Op zeker moment ebde de belangstelling weg - een mens kan ook te veel verbaal geweld over zich heen krijgen. Maar zoals vaker in de kunst: ook hier is sprake van een golfbeweging. Norén is weer terug in het theater.

Och ge oss skuggorna

Half januari. Stockholm. Winter. Overdag is het -14 graden. Om vier uur is het al donker. Voor het Dramaten Theater aan Nybroplan staat nog steeds een grote kerstboom en iets verderop in het park drie verlichte rendieren. Klokslag 19 uur begint Och ge oss skuggorna, in regie van Dramaten-intendant Eirik Stubø. De voorstelling zelf ging afgelopen zomer in première en trekt nog steeds een groot publiek. Ook vanavond zit het nagenoeg vol - jong en oud door elkaar.

Het Dramaten Theater zetelt sinds 1908 in een kolos van een artnouveau-gebouw en heeft vijf podia; de grote zaal telt 770 stoelen. Schitterende foyers en brede wandelgangen. Marmer en goudbrokaat, muur- en plafondschilderingen. Smørrebrod en Dramaten-truffels bij het buffet in de pauze. Peperdure wijn. In de boekwinkel ligt het verzameld werk van Strindberg en Norén. Opmerkelijk: moderne pissoirs in de vorm van een open, zwevend ei. Ze bieden overigens weinig privacy, maar daar lijken Zweedse mannen niet echt mee te zitten.

En geef ons de schaduwen wordt wel Noréns sleutelstuk genoemd. Het beschrijft de nadagen van de beroemde Amerikaanse toneelschrijver Eugene O'Neill en diens derde vrouw Carlotta. Op de 61ste verjaardag van de schrijver komen zijn beide zonen op bezoek, een visite die uitmondt in een genadeloze zoektocht naar de waarheid. Waar ging het in deze levens mis? Wat stelt schrijverschap voor als de liefde afwezig is? Hoe vluchtig is roem? Over dit soort vragen gaat En geef ons de schaduwen. En over de hel van het huwelijk uiteraard.

Fragment:

Eugene 'Smerige ouwe teef, gore kut, vieze vuile afgelikte boterham!'

Carlotta '(luid) Jij laat niemand bij je binnen, jij laat niemand toe...zelfs je vrouw niet...omdat je zo vol haat en jaloezie zit...Jij verafschuwt vrouwen, jij verafschuwt vrouwen, behalve als je ze nodig hebt.! Wat moet jij met vrouwen? (zachter) Ik denk dat jij zo ziek bent dat we zouden krijsen als we het wisten!'

Eugene 'Eén ding is in elk geval zeker - ik verafschuw jou! Ik begin...ik begin.. hoe heet dat? ...ik begin te kotsen als ik aan je denk! God vervloeke je!'

Carlotta 'Jij haat vrouwen - behalve als je ze nodig hebt. Als je ze niet meer nodig hebt: weg ermee!'

Eugene '(voor zichzelf) Een hete kut...bij de gedachte alleen al moet ik braken...'

Deze nieuwe Zweedse versie wordt gespeeld in de grote zaal van Dramaten op een nagenoeg kaal podium. Regisseur Stubø voegt enkel een aantal film- en videobeelden toe, waarop O'Neill zelf te zien is en foto's van historische opvoeringen. Maar ook Norén en acteurs als Al Pacino komen voorbij. Opvallend is de muziekscore met vooral jazz-standards.

Alle aandacht gaat uit naar de vier acteurs die uitblinken in ingehouden woede en ingetogen acteren. Er wordt een dansje gemaakt op On the sunny side of the street - dat is de enige frivoliteit. Sophisticated, keurig theater, dat is het. Aan het eind gaan de deuren op het achtertoneel open en verdwijnen de zonen in de koude nacht; ze stappen letterlijk de sneeuw in. Een schitterend effect.

De enige keer dat En geef ons de schaduwen in Nederland werd opgevoerd, was in 1994 bij het Vlaams gezelschap De Blauwe Maandag Compagnie. In regie van Luk Perceval werd dat één grote gezinsoorlog binnen vier muren; een gewelddadige, fysieke confrontatie tussen ouders onderling en ouders en kinderen. Bij Dramaten wordt de oorlog met louter woorden gevoerd.

Dramatens mix

Het repertoire van Dramaten is een mix van klassieke, moderne en nieuw geschreven stukken. Dit seizoen onder meer De Idioten van Dostojevski naast Pussy Riot - En Punkbön en Fanny och Alexander van Bergman naast Hans och Greta. Lange tijd had het gezelschap ook een eigen acteerstudio waar acteurs studeerden die later beroemd werden. Onder hen Greta Garbo, Bibi Andersson en Ingrid Bergman.

Bewuste keuze

'Die beschaafde manier van elkaar de waarheid zeggen, is een bewuste keuze. Ik streefde naar een bijna documentaire vorm van theater, vandaar ook die filmbeelden. Voor mij gaat het over een man die aan het eind van zijn leven de balans opmaakt en weet dat hij zijn beide zonen heeft laten vallen. Hij probeert daarmee in het reine te komen, maar dat lukt hem niet meer, hij is er te moe voor. Daarom wilde ik juist geen heftige ruzies en confrontaties. De strijd is eigenlijk al gestreden.'

Aldus regisseur Eirik Stubø, die veel met Norén heeft gewerkt, ook al toen hij intendant van het Stadstheater in Oslo was. 'Lars kwam op zijn 16de vanuit een klein dorp naar Stockholm. Hij wilde dichter worden en ging naar de hoofdredacteur van de grootste krant: 'Ik schreef een gedicht en u kunt dat publiceren. Of anders maak ik mezelf van kant.' Dat schijnt hij toen gezegd te hebben. Vlak daarna hoorde hij voor het eerst O'Neills Lange dagreis naar de nacht op de radio en dat heeft hem gevormd. Daarom wilde ik per se dit stuk doen, als een eerbetoon aan de intieme relatie tussen Norén, O'Neill en Dramaten.'

Stubø noemt Norén weliswaar een nogal aparte man met een eigenzinnig karakter, maar zeker niet zonderling. 'Hij is altijd erg geïnteresseerd, verbaal begaafd en soms ook geestig. Hij schrijft om ergens van verlost te worden. Als een stuk af is, is het voor hem ook weg. Ik belde hem een keer op om te vragen wat hij nou precies bedoelde met die ene scène op pagina 68. Hij had geen idee waarover ik het had. Hij wil doorgaan en niet omkijken.'

'Dat klopt', zegt Norén een dag later. 'Ik heb die stukken niet geschreven om opgevoerd te worden. Ik vind het heerlijk om personages te creëren, ze te boetseren, ze levend te maken. En daarna houdt het voor mij op.'

Ondanks de poëzie, de dagboeken en de romans gaat Norén zich komend jaar toch weer met theater bezighouden. Bij de Comédie Française regisseert hij een door hemzelf geschreven stuk over de filosofe Simone Weil. Voor Dramaten schrijft hij Stilleven, een stuk dat hij zelf gaat regisseren.

Norén: 'Stilleven is een toneelstuk zonder één enkel woord. Haha, ja, vreemd nietwaar, voor iemand die zijn hele leven lang alleen maar tekst heeft geschreven? Dit wordt het moeilijkste dat ik heb gemaakt. Het beeld regeert, niet langer het woord. Tableaux-vivants, fotografie in het theater. In complete stilte. Behalve dan dat ik ergens midden in de voorstelling exact 36 seconden een flard muziek laat horen. Dat is alles. Meer is er niet.'

Och ge oss skuggorna (En geef ons de schaduwen) door Dramaten Theater Stockholm (met Nederlandse boventitels). Op 24/1 en 25/1 in Stadsschouwburg Amsterdam.

Een soort Hades door Theater Utrecht toert t/m 7/2 door het land. Demonen door Oostpool gaat in oktober in première in Arnhem.


Ingmar Bergman, de huisregisseur van Dramaten

De Zweedse film- en theatermaker Ingmar Bergman (1918-2007) zag al vanaf zijn jeugd veel voorstellingen in het Dramaten Theater. In de jaren zestig werd hij er artistiek directeur. In die tijd maakte hij ook een paar van zijn bekendste films, waaronder Persona. Toen hij werd beschuldigd van vermeende belastingontduiking (waarvan hij later werd vrijgepleit) vertrok hij geagiteerd naar München en woonde geruime tijd in Duitsland. In 1984 maakte hij zijn laatste grote film: Fanny och Alexander, een ode aan het theater, waarvoor hij ook een Oscar kreeg. Zijn populariteit was intussen weer zo groot dat hij besloot naar Zweden terug te keren. Vanaf dat jaar tot aan zijn dood in 2007 is hij als huisregisseur aan Dramaten verbonden gebleven. De theaterversie van Fanny och Alexander staat deze winter weer op het repertoire van Dramaten. Naast zijn oude kantoor had hij een eigen toilet, dat nog steeds intact is en wordt gekoesterd.

Ingmar Bergman Beeld afp

Lars Norén over toneelschrijver Eugene O'Neill

'Ik was een jaar of 16 toen ik Eugene O'Neills A Long Day's Journey into Night als hoorspel op de radio hoorde. Ik was verbijsterd: het was alsof ik naar mijn eigen leven luisterde. Die ouders, dat gezin, de ruzies, de ellende. Ja, dat stuk is een meesterwerk. Je kunt er het wezen van de mens in ontdekken. Tegelijk is het zo simpel: de aanwezigheid van vier mensen op het toneel is genoeg. Samen met de monoloog Hughie en delen uit Rouw siert Elektra behoort het tot O'Neill's beste werk. Verder vind ik hem geen groot toneelschrijver.

'De overeenkomsten tussen O'Neill en mij zijn trouwens frappant. Zijn situatie is ook mijn situatie: zelfde man, zelfde leugens, zelfde ouders, zelfde pijn. Hij is ook opgegroeid in een hotel, te midden van drank, verslaving en eenzaamheid. Door En geef ons de schaduwen te schrijven, wilde ik Eugene iets teruggeven, iets wezenlijks van mijzelf.'

Eugene O'Neill Beeld Carl van Vechten

De zes memorabelste opvoeringen van Lars Norén-stukken in het Nederlandse (en Vlaamse) theater

De Nacht, de moeder van de dag door Het Publiekstheater, regie Karst Woudstra (1983).

Ton Lutz, Elisabeth Andersen, een piepjonge Pierre Bokma en Hans Dagelet in een verstikkend gezinsdrama. Vader runt verlopen hotel, moeder slooft zich af, zoons zijn ontworteld. En drank, veel drank.

Demonen door Stichting Demoon, regie Teuntje Klinkenberg (1985).

Twee echtparen, de één met, de ander zonder kinderen, bakkeleien tijdens een liederlijke avond. Totdat aan het eind de urn met de as van de overleden moeder kapot valt.

Hebrianadoor Het Nationale Toneel, regie Ger Thijs (1989).

Ogenschijnlijk losse verhaallijnen tijdens familiebijeenkomst ter viering van de Zweedse midzomernacht. Vol verdrongen verdriet en gefnuikte ambities.

Bobby Fischer is Alive and Lives in Pasadena door Het Nationale Toneel, regie Albert Lubbers (1993).

Een ongenaakbare Anne-Wil Blankers als moeder van een getroebleerd gezin. 'Er zit geen blad meer aan de bomen, maar we hebben een schitterende herfst gehad'. Zo'n zin waarin alle hoop is vervlogen.

O'Neill - En geef ons de schaduwendoor De Blauwe Maandag Compagnie, regie Luk Perceval (1994).

Verbluffend en fysiek spelletje oorlogvoering binnen de benauwde vesting van het gezin. Noréns sleutelstuk.

Een soort Hadesdoor Toneelgroep Amsterdam, regie Gerardjan Rijnders (1997).

Scènes uit een inrichting, met mensen die seksuele demonen proberen te verjagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden