'Ik heb last van een VPRO-imago' Paul Haenen schreef zijn minst vrolijke stuk tot nu toe

Na de première van zijn nieuwste toneelwerk, 'Ontkoppelde Hitte', staat Paul Haenen aan de vooravond van een hoop vrije tijd....

EEN dildokoningin. Morele chantage. Groepsseks. Een escortverleden. Incest. Wie Paul Haenen en zijn alter ego's kent - zo mild en vreedzaam, zo relativerend ook - komt binnenkort van een koude kermis thuis. Want Ontkoppelde Hitte, vrijdag 23 januari in première in Haarlem, toont het leven soms van zijn zwartste zijde. 'Het is mijn minst vrolijke stuk tot nog toe. Er is geen enkel personage dat honderd procent deugt. Er is geen happy end. Er is geen conclusie.'

Zo'n stuk verraadt een weinig rooskleurige visie op het leven. Haenen (50) grijpt in lichte vertwijfeling in het haar. 'Jaaaah. . . het heeft mezelf ook nogal verrast.' Schuchter: 'Het zijn toch niet alleen maar rotkarakters? Kwaadaardig zijn ze niet. Ze zijn amper in staat het leven in eigen hand te houden. Ik heb met ze te doen.'

Egbert, een man van middelbare leeftijd, is blij dat hij, na een turbulent huwelijksleven, weer alleen is. Hij wil het verleden begraven en zijn dagen voortaan laten domineren door, zoals hij het zelf zegt, 'zacht vioolspel op weg naar de laatste zonsondergang'. Maar dan gaat de bel.

Zijn ex-vrouw Tineke dient zich aan, hun zoon, en diens vriend. En de beerput gaat open. Tineke hoort nog bij Egbert, vindt ze zelf, en ze laat geen middel onbeproefd om dat onder zijn neus te wrijven. De ene schandelijke onthulling volgt op de andere. 'Bij Tineke heb ik aan Alexis uit Dynasty gedacht: intens gemeen, maar soms kwam ze ook enorm voor een ander op. Gemene mensen kunnen ook aardig zijn.' Egbert zet het hele stelletje ten slotte de deur uit. 'En ik denk niet dat hij wezenlijk veranderd is. Met Tineke komt het vast nooit meer goed.'

Tineke wordt gespeeld door Olga Zuiderhoek, Egbert door Han Kerckhoffs - Haenen kende de cast al voor hij zijn stuk voltooide. Het repetitieproces werd getekend door harmonie en vriendschappelijkheid. 'Omdat ik wist wie de rollen zouden spelen, en me met hen vertrouwd voel, durfde ik zo ver te gaan. En durfde ik ook mijn twijfels kenbaar te maken.'

Het warme bad als bron van venijn: hij staat er van te kijken. Als je de vijftig bent gepasseerd, wil je je tijd niet meer verdoen. Dan wil je - Haenen lijkt zich een beetje te schamen voor het therapeutische jargon - terug naar de kern. 'Geen zijwegen, geen omwegen, een simpel gegeven: er dient zich vervelende visite aan waarvan je hoopt dat die zo snel mogelijk verdwijnt. Ontkoppelde Hitte heeft, anders dan mijn vorige toneelstukken, geen duidelijke verhaallijn. En spektakel hoef je niet te verwachten: dit is een oprecht luisterstuk.'

De meest prominente onthulling is dat vader Egbert en zijn zoon ooit, op een zeldzaam intiem moment, het bed hebben gedeeld. 'Er wordt altijd zo angstig gedaan over tederheid tussen vader en zoon. Dat wordt zo snel verward met incest.' Zoonlief is indertijd, bekent hij, zelfs klaargekomen. 'Ik wilde graag nog een stap verder gaan - anders zou het haast te smoezelig zijn gebleven. Laat de mensen er maar eens over nadenken of dat dan mag.'

Zo'n ervaring kan, met terugwerkende kracht, wishful thinking zijn. Haenen had, vanwege het slechte huwelijk van zijn ouders, en het beroep dat zijn moeder na de echtscheiding op hem deed, nauwelijks contact met zijn vader. 'Als mijn ouders een gelukkig leven hadden gehad, en ze zich niet zo tegen elkaar hadden afgezet, zouden ze meer beïnvloedbaar zijn geweest. Dan had ik tegen mijn vader kunnen zeggen: omhels me eens. Ik voelde een grote behoefte aan wat lichamelijkheid. Om zo de koelte te doorbreken.'

'Ik herinner me dat ik van een vakantie op de Canarische Eilanden terugkwam. Mijn vader was ziek, ik was heel blij hem te zien, ik wilde hem kussen - maar hij hield zijn hand stijf voor zich uit, kussen deden we niet meer, ik was immers achttien geworden, nu was ik volwassen. Ik geloof dat dat een soort breuk voor me is geweest.

'Pas veel later hoorde ik van een van mijn broers dat mijn vader veel van me gehouden heeft. Hij had, zo bleek na zijn dood, ook een hoop knipsels over me verzameld. Misschien heeft hij heimelijk vaak naar omhelzingen verlangd.'

Aarzelend: 'Een stuk als Ontkoppelde Hitte is eigenlijk het omgekeerde van autobiografisch. Je vult je jeugd aan met wat je niet hebt gehad. Wat ik in werkelijkheid niet kon doorbreken doorbreek ik in mijn stukken wél.'

Als vijftig-plusser heeft Haenen het, zegt hij, behoorlijk druk. Maar hij staat, na de première van Ontkoppelde Hitte en de laatste voorstellingen van zijn theatersolo Frisse Warmte, aan de vooravond van een hoop vrije tijd. Hij zal zich meer aan het schrijven wijden, en verheugt zich vast op het tienjarig jubileum, in maart, van Mens & Gevoelens, het blad waarvan hij 'emotioneel' hoofdredacteur is. Hij is zelfs redelijk opgewekt.

'Omdat het boekje van Dominee Gremdaat totaal onverwacht de vijfde druk heeft gehaald. Omdat ik van de VPRO af ben.' Stel je voor dat Kent u die uitdrukking?, een bundeling van de beste preken van Gremdaat, geen succes was geworden. 'Het is toch leuk als je erkenning krijgt.'

Maar dat bedoelt de vragensteller niet. Paul Haenen was het afgelopen seizoen overal en nergens te zien - als Gremdaat bij Peter Jan Rens en Jack Spijkerman, als Margreet Dolman bij Catherine Keijl, als zichzelf met Mary Dresselhuys bij RTL 4 - maar een eigen televisiereeks had hij, voor het eerst in jaren, niet.

Haenen geeft toe dat hij last had van een gevoel van 'versnippering'. En meer dan dat: 'Ik liep soms met de ziel onder mijn arm. Ik voelde me als een schrijver van wie de pen is afgepakt.'

Na een lange periode van twijfels, van zeuren en zagen, en van een enkel conflict, beëindigde Haenen vorig jaar de samenwerking met de VPRO, de omroep waarvoor hij, met tussenpozen, 'en vol overgave', bijna dertig jaar werkte. 'Ik wilde een heel jaar lang programma's maken, zij wilden slechts een reeks van dertien afleveringen.'

In kranten verklaarde Haenen de VPRO 'geen hartelijke omroep' te vinden. 'In de krant verschijnt altijd alleen het negatieve. Mijn medewerkers waren wél hartelijk, ik heb mijn programma's altijd met veel plezier gemaakt, en de VPRO heeft het volste recht om mij niet te willen.'

Maar was er niet een aanbod van de VPRO een drama-reeks te schrijven? 'Ja, ja. Maar ik zag op tegen nieuwe vergaderingen en besprekingen.' Waarom? 'Vanwege de koelte.' Dus toch? 'Bij de VPRO heb ik me nooit thuis gevoeld. Ik heb er geen vrienden. De VPRO is bang voor gevoelens van verbondenheid. Bovendien wordt, anders dan bij de VARA, zelden enthousiasme voor programma's uitgedragen - het lijkt er eerder op dat ze zich schamen voor het idee dat het fijn is programma's te maken.

'Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik er hooguit gedoogd werd. De dag nadat ik me er in de Volkskrant over beklaagd had dat er nooit eens iemand van de VPRO bij een opname aanwezig was, verscheen directeur Hans van Beers in de studio. Ik was ontroerd. Hij nam me apart, ik dacht: zouden ze vanwege dat artikel toch boos op me zijn? Toen bleek dat hij me kwam vertellen dat Roelof Kiers die ochtend overleden was.'

Een omroep zou zich, vindt hij, moeten gedragen als een uitgever die zijn auteurs koestert - ook als ze eens een minder boek schrijven. 'Dat Wim T. Schippers de Wetenschapsquiz presenteert is leuk, maar ik zit er niet op te wachten. Ze zouden hem weer eens de kans moeten geven om, in volle vrijheid, een televisieserie te maken.'

Haenens jarenlange relatie met de VPRO speelt hem, weet hij, behoorlijk parten. 'Ik heb last van een VPRO-imago.' Waarom slaagde Joop van den Ende er anders niet in zijn gesprek met Mary Dresselhuys aan de NCRV te slijten? Waarom kreeg hij nergens een plekje bij de publieke omroep? 'Er is zo ontzettend veel zendtijd. En niet eens een half uurtje voor mij.'

En dus kwam er een nieuw plan. Binnenkort zal Haenen voor D & D-Producties, het productiebedrijf van Rik Felderhof, een reeks Dominee Gremdaat-programma's maken, en wellicht ook een Margreet Dolman-serie, uit te zenden door RTL 4 of RTL 5. 'Maar ik ga niet naar de commerciëlen. Van nu af aan ben ik vrij en onafhankelijk. En heb ik geen imago meer. Ik wil voor alle omroepen programma's maken - dat zou ook de VPRO kunnen zijn.'

Een dag later, aan de telefoon, na een bespreking met RTL: 'Ik twijfel alweer. Misschien wacht ik toch op een plaatsje bij de publieke omroep.'

Want dít blijft het ideaal, het ideaal van het warme bad: 'Nederland 3, de zender waar je je thuisvoelt, waar vrienden werken, waar grensverleggende televisie wordt gemaakt die toch publieksgericht is. Precies wat Paul de Leeuw nu doet: hij gaat volledig zijn eigen gang en bereikt toch veel mensen.'

Als je Paul Haenen en Dammie van Geest - zijn levenspartner, zijn belangenbehartiger en compagnon - de afgelopen jaren tegenkwam, hoorde je hen vaak opmerkingen maken over erkenning, over kijkdichtheden en gebrek aan respons. Wat kunnen Haenen, bij alle successen - de toneelstukken, de theatersolo's, het eigen blad, het eigen Betty Asfalt-complex - die paar schouderklopjes nog schelen?

Plechtig: 'Het is de onzekerheid, de onzekerheid die ook de motor is om dóór te gaan.' Maar onzekerheid wordt soms gevoed door kritiek. 'Van mensen die ik niet vertrouw, trek ik me niets aan.'

Wat vond hij van het verzoek van de VPRO de programmaformule eens aan te passen? 'Ik zie niets in energieverspillende veranderingen.'

En wat van de kritiek op de verschijning in het programma van Dammie van Geest als Dokter Valentijn? 'Niemand zal mij vertellen dat Dammie eruit moet, of dat Margreet Dolman eruit moet. Dat bepaal ik zelf. Mensen die geen verstand hebben van televisie moeten mij niet uitleggen hoe ik programma's moet maken.' Anders gezegd: 'Als mij de weg versperd wordt, raak ik geïrriteerd.'

Zijn ergernissen ventileert hij zelden. Soms, als hij het te druk heeft, of die ene keer, toen hij als Gremdaat een impertinente radioverslaggever tegenover zich kreeg die hem het uitgebreid antwoorden belette.

'Mensen mogen te vaak hun verhaal niet afmaken.' Geen mens natuurlijk die merkte dat Haenen, dwars door de Gremdaat-vermomming heen, echt boos was. Het lijkt hem weinig te kunnen schelen. 'Ik hou niet van woede of agressie. Als ik schrijf of speel, raak ik alles kwijt. Zodat ik mild in het leven sta. Het is prettig om mild en onzeker te zijn: dan dringt er veel tot je door, en komt er veel op je af.'

Zelfs een verzoek om, met Rik Felderhof, af te reizen naar het Zwitserse Gstaad voor een aflevering van de winterreeks van diens televisieprogramma Villa Felderhof. 'Ik zie er enorm tegen op. Alsof je uit logeren wordt gestuurd bij een vreselijke tante. Ik ben bang dat ik in de trein onderweg al misselijk word. Ik hou ook helemaal niet van wintersport. Ze zullen me toch niet overhalen in een skiliftje te stappen? Ik heb hoogtevrees.'

Maar waarom heeft hij de uitnodiging dan geaccepteerd? 'Dammie moedigt me aan dit soort dingen te doen. Ik heb van nature de neiging thuis te zitten en uit te slapen en niks te ondernemen.'

Dammie zal hem tijdens de heenreis vergezellen. 'Als het me niet bevalt, zeg ik misschien wel dat het er een teringzooi is. Of dat ik wou dat ik dood ging.' Hij lijkt het zelf amper te geloven.

Zit hij daar ook nog eens opgescheept met Emile Ratelband, collega-prominent met wie hij een paar dagen voor de camera praten moet. 'Ik mocht kiezen met wie ik wilde. Ik dacht: laat ik dan meteen voor het ergste kiezen.

'Het kan toch ook inspirerend zijn om iets heel ergs mee te maken? Ik kan er altijd nog over schrijven. Dat deed ik vroeger ook: als mijn ouders ruzie hadden, schreef ik erover in mijn dagboek - een mooi verhaal, met een goeie kop erboven.'

Misschien houdt hij wel van televisie-bekentenissen en emotie-tv. 'Nee, juist niet. Vaak is het zo onoprecht, en zo geproduceerd. Ik houd van mensen die onverwacht emotioneel zijn, en ik houd van afwisseling: niet alleen emoties, en niet alleen verdriet - ook verbittering, en agressie.

'Emotie-televisie is handel geworden, het is erop gericht om te scoren. Daar zou ik me nooit voor lenen.' En Villa Felderhof dan? 'Dat is meer een avontuur.'

Tegen dat avontuur ziet hij meer op dan tegen de première van Ontkoppelde Hitte. 'Als je aan zo'n stuk begint te schrijven, begin je bij jezelf. Ik ben nu over de vijftig, geneigd op zoek te gaan naar rust. Ook Egbert zoekt rust. Hij denkt dat hij het voor elkaar heeft. Maar dan gaat de bel en wordt alles verstoord. En misschien is dat maar beter ook. Ik herken dat heel goed: eigenlijk wil je uitslapen maar je gáát naar Zwitserland.

'Er is altijd een verlangen naar rust maar rust is niet leuk. Op het moment dat het er is, en je ervan kunt genieten, raak je uit je doen en word je ongelukkig. Spanning en rumoer zijn beter.'

Waar zijn de Nederlanders die voor de broodnodige spanning zorgen? 'Ik huil nooit, maar toen Ischa stierf heb ik gehuild. Net als veel anderen besefte ik opeens hoeveel ik eigenlijk van hem hield. Ischa was een grillig type maar ook een schat: hij beschikte over lieve agressie. Hij manipuleerde je maar zette je niet in je hemd - hij was eerlijk onbetrouwbaar.

'Hij was ook melancholiek, en strijdlustig, hij zorgde altijd voor een onverwacht soort evenwicht. Mensen schuiven tegenwoordig zo naar het midden. Ze zijn zo begripvol en genuanceerd. Schreeuwlelijkerds hebben we nodig.'

Haenen blijft immer beleefd en begripvol, een schreeuwlelijkerd zal hij nooit zijn. Voor enig rumoer zorgen zijn alter ego's, en zijn toneelstukken. 'Die Egbert uit Ontkoppelde Hitte mag eigenlijk heel blij zijn. Tineke is al met al toch een leuke vrouw. Nu ik er nog eens over nadenk: ik kan me voorstellen dat hij haar, nadat hij haar de deur heeft uitgezet, toch nog belt. En zegt: kom alsjeblieft bij me terug. Anders ga ik je missen.'

Ontkoppelde Hitte. Regie Titus Tiel Groenestege. Première vrijdag 23 januari, Stadsschouwburg Haarlem, daarna tournee.

Dominee Gremdaat: Kent u die uitdrukking? Podium, ¿ 15,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden