PROFIEL

'Ik heb het gouden tijdperk van de natuurfilm meegemaakt'

Natuurfilmmaker David Attenborough (90) reist nog steeds naar alle uithoeken van het dierenrijk. Wat maakt hem zo uniek?

David Attenborough in Light on Earth (2016). Beeld BBC / Ammonite Films / Martin Dohm

Er is wel eens beweerd dat hij ergens in de jungle de bron van het eeuwige leven heeft ontdekt. Of dat nu waar is of niet: bioloog en natuurfilmicoon David Attenborough werd vorige maand 90 en die leeftijd zou je hem niet geven. Kijk alleen al naar de stevige dvd-box die volgende week ter gelegenheid van zijn verjaardag verschijnt, met recent werk als Kingdom of Plants (2012), Rise of Animals (2013) en The Great Barrier Reef (2015-2016). Twintig dvd's aan groots natuurschoon, maar soms vergaap je je nog het meest aan 's mans schier onuitputtelijke energie.

Bekende Brit

Een heel bijzondere soort, Attenborough, die al meer dan zestig jaar televisie maakt, in publieksenquêtes uit de bus kwam als de meest betrouwbare en gepassioneerde bekende Brit en onder meer een spin, een wesp en een vleesetende plant naar zich vernoemd zag. Zelf doet hij graag bescheiden over zijn vak; wie wil weten wat er zo uniek is aan Attenborough, kan het beter niet aan hem zelf vragen. 'De kern van mijn werk is dat je door het bos loopt en geïnteresseerd moet kijken', zegt hij op een van de dvd's. En in een interview uit 2008: 'Als ik een merknaam ben, dan is dat alleen maar omdat ik al eeuwig en op regelmatige basis bezig ben.' Zo simpel kan het toch niet zijn? Vijf aspecten die Attenborough volgens V tot Attenborough maken.

Hij eet zonder gewetensbezwaren vlees en ving in de tegenwoordig niet meer zo politiek correcte serie Zoo Quest (1956-1961) het ene zeldzame beest na het andere voor de London Zoo. Maar afgezien daarvan is David Attenborough al zijn hele carrière een krachtig symbool voor dierenliefde. Hoe aanwezig hij ook mag zijn in zijn programma's, een zelfgenoegzame onemanshow wordt het bij Attenborough nooit: het wezen dat hij voor het voetlicht brengt, dáár draait het om. Dat geldt zelfs voor de weergaloze momenten waarop hij door met zijn vingers te knippen een cicade aan het balsen krijgt (Life in the Undergrowth, 2005) of door ritmisch op een boomstam te kloppen een Patagonische specht naar zich toe lokt (The Life of Birds, 1998): tovertrucs lijken het en toch moet het beest stralen, niet hij.

Ratten

Er is één creatuur dat weinig kans maakt op een steroptreden in zijn programma's. Sir David heeft een uitgesproken hekel aan ratten, bekende hij aan dagblad Metro. 'Het probleem met ratten is dat ze niet bang voor mensen zijn, dat ze vol met smerige ziekten zitten, dat ze de boel overnemen zodra ze de kans krijgen en dat ze ooit in een wc naar boven kropen terwijl ik erop zat.'

Hoe fantastisch de beelden ook zijn en hoe zeldzaam de diersoorten, bij een natuurdocumentaire met David Attenborough is luisteren eigenlijk genoeg. Weinig stemmen die je zo soepel op de cadans van de woorden meevoeren, als die van Attenborough. 'Het is als verbaal timmerwerk', zei hij in 2013 tegen dagblad The Telegraph. 'Het gaat erom dat je een zin niet langer of korter maakt dan noodzakelijk, en alle onnodige bijvoeglijke naamwoorden en vergelijkingen achterwege laat.'

Sir David Attenborough

Zijn televisiecarrière begon al 50 jaar geleden bij de BBC.

Sir David Attenborough, broer van filmregisseur Richard (1923-2014), werd in 1926 geboren in Isleworth. Hij studeerde geologie en zoölogie aan de Universiteit van Cambridge. Na zijn militaire dienst ging hij als televisieproducent aan de slag bij de BBC, waar men hem aanvankelijk niet voor de camera wilde zien vanwege zijn grote voortanden. Hij zou opklimmen tot controller van BBC 2 en vanaf 1969 enige jaren redactionele verantwoordelijkheid voeren over beide BBC-zenders. In die hoedanigheid bracht hij onder meer voor het eerst snookerwedstrijden op tv én het legendarische Monty Python's Flying Circus. Zijn eerste eigen televisieoptreden had Attenborough in 1954 in de serie Zoo Quest, maar zijn natuurfilmcarrière kwam pas goed van de grond toen hij zijn managementfuncties bij de BBC vaarwel zei en zich volledig op het maken van programma's concentreerde.

Verbale finesse

Attenboroughs kenmerkende, volop gekopieerde en gepersifleerde stemgeluid - niet te verwarren met zijn soms wat mopperige spreekstijl in het gewone leven - viel al te horen in de jaren vijftig: toen begon hij als producer en presentator aan zijn eerste BBC-natuurserie. In de loop van zijn carrière vond hij een steeds grotere verbale finesse: de zinnen werden natuurlijker, maar ook steeds preciezer en muzikaler opgediend, waarbij zijn ietwat bekakte en toch nooit arrogante tongval werd ingezet als smeerolie.

Tegenwoordig klinkt zijn stem wat krakeriger en lager dan voorheen, de dictie wat dikker, maar één ding is altijd hetzelfde gebleven. Of hij al pratend in een opnamestudio zit of door het moeras zwoegt, uit Attenboroughs mond rolt pure wildernis-poëzie. 'Het is geen agressief, maar communicatief gebrul', fluistert hij in Planet Earth (2006) vanuit zijn jeep, met een familie lawaaiige leeuwen aan zijn voeten. 'Maar het volstaat om het bloed te doen bevriezen in het duister van de nacht.'

Stem

Attenboroughs lichamelijke expressie is bijna zo meeslepend als zijn stem. Elk accent in een frase benadrukt Sir David visueel met een geste van arm, schouder of hoofd. In het portret Attenborough: 60 Years in the Wild (2012) onthult hij zelfs geoefend te zijn in verschillende expressieve wandelstijlen. 'Zo heb ik de John Wayne, die loop ik met stijve billen. Een van mijn specialiteiten, maar die doe ik niet meer zo vaak. Ik loop nu meestal wat sloffender, meer ontspannen.' Hele verhandelingen zijn er geschreven over Attenboroughs lichaamstaal, die op de toeschouwer hetzelfde onderbewuste effect zou hebben als bepaalde geuren: ontspanning, vertrouwen, overgave.

Wat ook telkens weer goed uitpakt: de oprechte verwondering waarmee hij alles op zich laat afkomen. Een van de beroemdste scènes uit zijn carrière is die uit Life on Earth (1979), waarin hij zozeer het vertrouwen van een gezin berggorilla's wint, dat hij zich in het gebladerte tussen hen kan neervlijen; onwennig, maar ook blij als een kind. Bijna 25 jaar later bespeur je dezelfde authentieke gelukzaligheid wanneer tachtiger Attenborough in Africa (2013) naar een blinde babyneushoorn kruipt en contact probeert te leggen. En eigenlijk ook wel een beetje als hij boe! roept tegen een luiaard (The Life of Mammals, 2002-2003) of lachend omver wordt gelopen door een auerhoen (The Life of Birds). Dik zestig jaar televisie-ervaring hebben Attenborough duidelijk niet blasé gemaakt, en daarmee is hij niet alleen een charismatische gids, maar ook onze perfecte plaatsvervanger in de uithoeken van het dierenrijk.

Knuffelen met berggorilla's in Life on Earth. Beeld Hollandse Hoogte

Gouden tijdperk

Attenboroughs oeuvre is fris gebleven door voortdurend gebruik te maken van de nieuwste technische innovaties. 'Ik heb echt het gouden tijdperk van de natuurfilm meegemaakt', zegt hij in Attenborough: 60 Years in the Wild. 'Bijna ieder jaar, zo lijkt het, vonden we nieuwe manieren om aspecten van de natuurlijke wereld te onthullen.' Moest hij in de jaren zeventig nog met een zaklamp bijlichten als hij met de cameraman door het duistere oerwoud zwierf, in latere series konden ze infraroodcamera's gebruiken om dieren in hun gewone nachtelijke doen te filmen. Bijzonder spectaculair is bijvoorbeeld de in het pikdonker gemaakte opname uit Planet Earth waarin dertig leeuwen gezamenlijk een olifant aanvallen - de eerste keer dat een dergelijk groepsmanoeuvre werd vastgelegd. Of kijk naar het timelapse-shot uit The Great Barrier Reef (2015), dat door zijn hoge snelheid zichtbaar maakt hoe koraal-kolonies over de zeebodem tegen elkaar ten strijde trekken: fenomenale natuurcinema.

De technische virtuositeit van Attenboroughs natuurprogramma's hebben alleen één nadeel: je gaat erdoor geloven dat de man en zijn team met hun camera's overal kunnen komen en elk natuurwonder tot in detail kunnen vastleggen. Gedurende zijn carrière heeft Attenborough meermaals rekenschap moeten geven van opnames die achteraf in scène bleken te zijn gezet: de zich voortplantende kreeft uit The Blue Planet (2001) woonde heimelijk in een Brits aquarium; de gif spuwende cobra die Attenborough in Life in Cold Blood (2008) tegen het lijf loopt was feitelijk een in gevangenschap levend dier en de ijsbeerbevalling uit Frozen Planet (2011) werd gefilmd in Ouwehands Dierenpark. Attenborough kan er allemaal niet van wakker liggen: zelfs de modernste filmmethoden hebben hun beperkingen. 'Als we de camera in het wild in een ijsbeerhol hadden geplaatst, zou de moeder ofwel haar welpen ofwel de cameraman hebben gedood. De een of de ander.'

Attenborough-aanpak

Een van de destijds meest bijzondere en invloedrijkste aspecten van de Life on Earth-serie, was dat Attenborough kriskras over de wereld trok om zijn blik op het wilde aardse leven zo compleet mogelijk te maken. 'Het feit dat we midden in een zin van de Sahara overstapten naar de koraalriffen van Australië, leidde tot een publieke sensatie', zei Attenborough in een interview met het Spaanse wetenschapsblad Mètode. 'Voor het eerst kon men al kijkend de aarde echt als een globe ervaren.

Enkele dierentuinshots daargelaten, is dit de beproefde Attenborough-aanpak gebleven - ook nu de meester hoogbejaard is en het met een pacemaker en kunstknieën moet doen. In bomen klimmen kan hij niet meer, maar niemand die hem tegenhoudt als hij naar de andere kant van de wereld wil vliegen of in een driepersoonsonderzeeër wil afdalen naar de diepten van de Atlantische Oceaan.

Verschrikkelijke Sneeuwman

Overigens is ook hij, na tientallen natuurseries en -films, nog altijd niet overal geweest. Tibet en de Himalaya bijvoorbeeld, omdat daar weinig dieren te vinden zijn. Toch zou hij daar graag een keer heen willen; misschien wel om de Verschrikkelijke Sneeuwman op te sporen. 'Het is niet onmogelijk dat hij bestaat', zei hij in 2014 tijdens de persbijeenkomst voor zijn serie Natural Curiosities. 'In de Himalaya zijn gigantische bossen die zich honderden kilometers uitstrekken, en daar zou de Yeti zich prima kunnen verstoppen. Ik zeg niet dat ik er per se in geloof, ik zeg alleen maar dat er bewijzen bestaan en dat het erg moeilijk is om te bewijzen dat-ie níét bestaat.' Denk Attenboroughs stem erbij en het klinkt allemaal opeens heel aannemelijk.


Klimaatdebat

David Attenborough, die vorig jaar nog door president Obama werd uitgenodigd voor een persoonlijk gesprek over milieuproblematiek, hield zich lange tijd opvallend afzijdig van het klimaatdebat. Hij voelde zich te ondeskundig op dit gebied om zomaar wat te roepen, en te verantwoordelijk als publiek figuur. Tegenwoordig ziet hij genoeg concrete bewijzen voor de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde en spreekt hij zich onomwonden en zelfverzekerd uit over de verstrekkende gevolgen daarvan. 'De laatste tien jaar kan er geen twijfel meer over bestaan hoezeer de mensheid verantwoordelijk is voor de toename in temperatuur', zei hij vorig jaar in een interview met CNN.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden