Interview

'Ik heb geaccepteerd hoe mijn verbeelding werkt'

In slechts negen uur kun je al zijn stukken beluisteren. George Benjamins nieuwste compositie Dream of the Song wordt nu hier opgevoerd en dat is uniek.

Beeld Daniel Cohen

Wie in Londen, niet ver van Abbey Road, aanbelt bij de Britse componist George Benjamin, krijgt zomaar het gevoel dat hij op de thee gaat bij Mozart. Zo potsierlijk is dat niet. Ook Benjamin (55) begon immers als wonderkind. Ook hij schrijft transparante noten die mikken op het hoofd en het hart. Ook zijn muziek zal naar verwachting de eeuwen trotseren.

Het Koninklijk Concertgebouworkest zette in elk geval de persen stil, toen Benjamin vorig najaar liet weten dat hij eindelijk toekwam aan het stuk waarnaar ze al twaalf jaar hadden gehengeld. Het speelschema werd opengewrikt et voilà: vanavond klinkt Dream of the Song, een nieuw werk voor countertenor, vrouwenstemmen en orkest, gedirigeerd door de componist zelf. Minstens zo uitgesproken waren de critici die in 2012 aanschoven bij de première van Benjamins opera Written on Skin. Ze hoorden muziek van een 'ongelooflijke schoonheid', in een opera die was gemaakt 'voor de eeuwigheid'.

Gedeelde overtuiging: het kon dus tóch, hedendaagse muziek schrijven met een hartenklop. Met tonen die niet alleen bijten maar ook masseren. Met glinsterende zanglijnen boven een gloeiend orkest. Written on Skin, vatte The New Yorker samen, was het werk van een ontketend genie.

'Green tea or black tea?' De stem die het vanuit een Londense keuken vraagt, klinkt verrassend jongensachtig. Het heeft er alle schijn van dat George Benjamin - op foto's al decennia kalend en grijzend - achterwaarts is gaan leven. Nog even en de componist is weer het Britse wonderkind dat z'n toekomst zag dankzij Walt Disney.

Componist George Benjamin (55)
1960 Wordt geboren in Londen.
1967 Schrijft z'n eerste compositie.
1976 Begint in Parijs met lessen bij Olivier Messiaen.
1980 Debuteert in de BBC Proms.
1988 Krijgt vier jaar lang amper een noot op papier.
2001 Wordt compositiedocent aan King's College, Londen
2003 Dirigeert voor de eerste keer het Koninklijk Concertgebouworkest.
2006 Schrijft met Into the Little Hill zijn eerste, korte opera.
2012 Breekt door met de opera Written on Skin.
2015 Dirigeert de wereldpremière van Dream of the Song

Verbeelding

Fantasia heette de animatiefilm die hem als jongetje liet duizelen. In feeëriek schaduwbeeld zochten orkestmusici hun weg naar het podium. Mickey Mouse danste als De tovenaarsleerling van Paul Dukas. Vuurvliegjes glommen op Tsjaikovski's Notenkraker.

Een paar jaar later, in Westminster Abbey, sloeg zijn verbeelding opnieuw op hol. Vanaf het orgel dwarrelde La nativité du seigneur neer, gecomponeerd door ene Olivier Messiaen. Die klank! Die kleuren!

Thuis bood de Larousse-encyclopedie uitkomst. George Benjamin las een lemma over de Franse componist. Er stond een foto bij, waarop de maître werd omringd door leerlingen. Het bijschrift zei: Olivier Messiaen leidt in Parijs de invloedrijkste compositieklas van na de oorlog.

Aha, dacht George Benjamin, daar moet ik wezen. 'Ik voelde een belachelijke passie voor muziek. Ik moest en zou componeren!' Niemand lachte de 14-jarige uit. Sterker nog, hij mocht langskomen op het Parijse conservatorium. Messiaen, twee jaar van zijn pensioen verwijderd, nam Benjamin aan als zijn laatste leerling.

Die koestert historische taferelen. 'Op woensdagochtend begonnen we met vijf uur compositieles. Daarna kreeg ik een paar uur pianoles van Yvonne Loriod, Messiaens beroemde vrouw. Op donderdag opnieuw vijf uur componeren. Ze waren zo genereus en enthousiast. Alles draaide om het plezier van lesgeven en de liefde voor muziek.'

Terug in Londen ging het alleen maar crescendo. Op z'n 16de zette Benjamin zijn handtekening onder een contract met Faber, een Britse reus in de muziekuitgeverij. Vier jaar later was hij the youngest composer ever op de BBC Proms. Orkesten, festivals, ensembles, iedereen wilde zijn noten.

Maar op z'n 28ste liep hij vast. De componist kreeg amper een noot uit zijn pen. Twintig minuten muziek in vier jaar tijd. Allesbehalve Mozartiaans.

Zingbare melodie

Met al zijn brille beet Benjamin zich stuk op een probleem waarmee Arnold Schönberg het nageslacht rond 1910 had opgezadeld. De Weense avant-gardist gooide een atonale bom op de traditie. De oude toonladders en drieklanken werden afgedankt, maar welke bindende kracht kwam ervoor in de plaats? In het hoofd van George Benjamin tolden de toonhoogtes en ritmes, registers, timbres en akkoorden. 'In een handvol noten schemerden miljoenen klankwerelden. Ik wist niet meer wat ik wilde, liep in de vrijheid compleet verloren.'

Hij kwam bij het probleem van de zingbare melodie. De rekenarij waaraan nieuwe muziek ten prooi viel, leverde een aandoening op die Benjamin omschrijft als zigzagitis. Ziektebeeld: melodieën die zonder hoorbare logica alle kanten op schieten.

Hij vond zijn genezing niet in de zoetvloeiende spiritualiteit van Arvo Pärt. Ook de hypnotiserende herhalingspatronen van Steve Reich en Philip Glass waren hem te simpel. George Benjamin wilde kunnen werken in verschillende dimensies tegelijk. Horizontaal én verticaal. Kleur én ritme. Melodie én meerstemmigheid.

Welke draad hem uit het labyrint leidde? Er klinkt een gesmoorde zucht. Willen we dat echt weten? 'Bij het luisteren naar mijn muziek heb je er weinig aan. Maar vooruit: ik kwam uit de illusie van lineaire vrijheid, die volledig harmonisch wordt bepaald.'

'Verborgen ruggengraat'

Per compositie zoekt hij sindsdien 'een verborgen ruggengraat'. Noem het 'een muzikaal uitgangspunt dat in zichzelf niet expressief is, maar waaruit alle expressie voortkomt.' Dus als de countertenor Bejun Mehta vanavond in Dream of the Song een melodie plooit als Arabische kalligrafie, ontvangt hij zijn prikkels uit een samenspel van octotonische toonladders. Die constellatie stuurt ook de klaagzang aan waarmee hij even later door een landschap van vrouwenstemmen dwaalt.

Die kalligrafie is trouwens geen toeval. Dream of the Song telt zes liederen op acht teksten. Benjamin haalde ze uit twee bronnen: Spaans-Joodse poëzie uit de Middeleeuwen en het 20ste-eeuwse dichtwerk van Frederico García Lorca. Beide gaan terug op de Arabische dichtkunst die floreerde in het Andalusië van de 10de en 11de eeuw.

Gemene deler: sterfelijkheid en de imposante sterrenhemel boven Granada. 'Verbazen ze je, mijn broeder, de vele angsten van de mens, zoals laster en pijn?', vraagt Solomon ibn Gabirol. Door de partituur laat Benjamin twee hobo's kringelen, ze zijn niet van de wijs te brengen. Ze symboliseren de mens die altijd doorzet, 'hoe moeilijk we het onszelf en anderen ook maken.'

Met de 18 minuten van Dream of the Song erbij duurt zijn verzamelde werk negen uur. Wie rond de koffie begint met luisteren, is tegen het avondeten klaar. In dezelfde tijd passen drie ranke Mozartopera's, of twee vette van Wagner. George Benjamin heeft geaccepteerd hoe zijn verbeelding werkt. Wekenlang piekeren en uitknobbelen wat het materiaal wil. Eerste pogingen, het overwinnen van clichés. Het hoofd koel houden, terwijl het hart gloeit. Maar als hij eenmaal in een stuk zit, kan het snel gaan. 'De eerste scène van Written on Skin, acht minuten muziek, kostte me een half jaar. De laatste 35 minuten stonden binnen twee maanden op papier.'

Toegegeven, de vrijheid drukt soms zwaar op een hedendaagse componist. Maar de winst, vindt George Benjamin, is groot. 'In moderne muziek bestaan geen dogma's meer. Er is geen dominante ideologie die bepaalt wat je wel of niet mag doen. De verbeelding heeft ruim baan.'

Benjamin, Ligeti, Anderson. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. George Benjamin. Amsterdam, Concertgebouw, 25 en 26/9. NPO Radio 4: 27/9, 14.15 uur.

Drie Magistrale Benjamins

1. Palimpsests (2000)
Orkestmuziek die een permanent Sinterklaasgevoel oproept. De surprises volgen elkaar in rap tempo op, van geheimzinnige brushes op een trommelvel tot kakelende piccolo's.

2. Written on Skin (2012)
Beste opera van de 21ste eeuw tot nu toe. Met een liefdesscène waarin twee stemmen zich verstrengelen op een klankbed van glasharmonica en viola da gamba.

3. Shadowlines (2001)
Zes pianominiaturen die de merkwaardige sensatie oproepen dat Chopin uit z'n graf is opgestaan en met de nieuwste inzichten doorgaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden