'IK GELOOF NIET MEER IN BOOSHEID'

Theatermaker Eric de Vroedt wil nieuw, geëngageerd theater maken. 'Ik dacht dat het moslimfundamentalisme een punt had. Maar toen ben ik uitgebreid research gaan doen.'..

Boven café De Bieb in de Haagse binnenstad ligt Hotel Centraal. In het café wordt darts gespeeld, in een van de hotelkamers zit Ibrahim K. op bed en knipt zijn nagels. Om hem heen zitten op kleine stoeltjes vijftien gasten die stil en aandachtig luisteren. Eerst naar dat geknip van die nagels, daarna ruim anderhalf uur lang naar Ibrahims verhaal, waarin hij uiteenzet waarom hij gaat doen wat hij gaat doen: een bomaanslag plegen, ergens in de buurt.

Ibrahim K. is een zelfmoordterrorist. Een Nederlander die is geradicaliseerd. Toen hij nog gewoon Evert Hertmans heette, schreef hij een bestseller over Bosnië. Daarna werd hij verliefd op een meisje in Marokko, kwam in contact met de radicale islam. Terug in Nederland werd hij gerecruteerd door de AIVD en aldus belandde hij in een mallemolen van gewetensconflicten in een dolgedraaide tijd. Als Ibrahim schreef hij opnieuw een boek, Requiem voor een sluierdraagster, en heette hij de 'Houellebecq van Schotelcity'. En nu, in die Haagse hotelkamer, staat hij op het punt met een rugzak vol explosieven de stad in te lopen.

Ibrahim K. is een bedenksel van theatermaker Eric de Vroedt (34), de hoofdpersoon van zijn voorstelling mightysociety2, die samen met mightysociety3 (over K.'s slachtoffers) door het land toert. De Vroedt: 'Voor mij kan theater nooit vrijblijvend zijn. Ik kies voor actueel theater, dat aanhaakt bij de tijdgeest, dat zich mengt in de politieke en maatschappelijke discussies. En dat ontbreekt bij veel theatermakers, theater is vaak helemaal niet to the point. Van mij mag iedereen een komedie van Ayckbourn spelen, maar het is natuurlijk wel een totaal wereldvreemde keus.'

Elke regisseur die in deze tijd zo maar een komedie of klassiek stuk van de plank haalt, is autistisch bezig, vindt De Vroedt. 'Het is toch gek dat een invloedrijk theatermaker als Ivo van Hove in de ene voorstelling maatschappijkritiek probeert te geven, om daar vervolgens in een volgende voorstelling volledig aan voorbij te gaan en zich weer op te sluiten in zijn cocon. Dat Johan Simons Richard III laat rondlopen met explosieven rond zijn middel, vind ik volstrekt vrijblijvend. Het levert in de voorstelling hooguit een puzzeleffect op, er zit verder geen enkele politieke gedachte achter.'

Eric de Vroedt heeft duidelijke opvattingen over het vak, over zijn collega's, over hoe het zou moeten. Na de politieke moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh zijn er veel producties gemaakt die iets willen meedelen over de tijdgeest (fundamentalisme, xenofobie, populisme, de invloed van massamedia). Maar dat heeft De Vroedt er vooralsnog niet van overtuigd dat het de goede kant op gaat met het actuele theater.

'Het probleem met veel politiek getinte stukken is dat ze juist aansluiten bij de huidige vage, vrij populistische, bijna LPF-achtige onvrede. In die stukken is alles wat maar naar elite of autoriteit riekt, per definitie verkeerd en verdacht. Ja, ook Platform van Houellebecq dat Simons heeft geregisseerd, gaat helemaal mee in het doemdenken, in het anti-establishment-denken. Ik vind dat een verongelijkte onvrede, en veel te pessimistisch. Ik hoop dat al die nare, doorgeslagen en doorgeseksualiseerde mensen die in mijn stukken rondlopen, tegelijkertijd ook aandoenlijk zijn. Ze bestrijden elkaar heftig, maar zijn ook op zoek naar liefde en geborgenheid. Hun strijd komt voort uit betrokkenheid, dat vind ik hoopgevend.'

Gaat mightysociety2 over de verwarde zielenroerselen van een zelfmoordterrorist, deel 3 doet verslag van een healing party waar de mogelijke slachtoffers van Ibrahim K.'s aanslag hun angsten proberen te trotseren. Een Nederlandse vrouw die een fanatieke moslima is geworden, een Turkse afvallige moslima die in haar columns de radicale islam bestrijdt, een man die op zoek naar vluchtig genot (kinder)pornosites afstruint en een eeuwig glimlachende wereldverbeteraar. Dit gezelschap treft elkaar in een bizarre, inktzwarte, soms oergeestige en vooral ontluisterende komedie. De twee voorstellingen worden tegelijk gespeeld - de een in een hotelkamer, de ander in het theater - en staan met elkaar in contact via internet en personages die in beide stukken opduiken.

Nieuw, geëngageerd theater - dat wil De Vroedt maken. Zijn mightysociety-project, dat uiteindelijk in zeven jaar tijd tien producties moet opleveren, is daarvan het vlaggenschip. Deel 1 ging over de wereld van spindoctors en politici, deel 4 zal in het voorjaar van 2007 aanhaken bij thema's als globalisering versus de hang naar lokale identiteit, gekoppeld aan de Tweede Kamerverkiezingen die dan plaatsvinden.

Eric de Vroedt is een van de meest actieve jonge theatermakers. Na zijn studie aan de Arnhemse Toneelschool werkte hij een jaar als freelance acteur, maar richtte meteen daarna met een paar studiegenoten theatergroep Monk op. In rap tempo schreef hij een paar stukken, hij regisseerde en speelde er in mee. Voorstellingen over lief en leed in Vinex-wijken, over verveling in vakantieresorts, over sluimerende onvrede. Stukken die bijna sociologisch inzoomen op de tijdgeest. Nooit belerend of ernstig, altijd een beetje over de top, grillig en verrassend, en gemaakt met een grote mate van theatrale fantasie.

Ook het ernstige thema van mightysociety2 wordt bij De Vroedt niet loodzwaar gebracht. Het is een even aangrijpende als relativerende kijk op wat een mens beweegt zijn leven te offeren voor een hoger doel.

De Vroedt: 'Eigenlijk wilde ik juist een voorstelling maken over de waanzin van die zogenaamde War on Terrorism, tegen de geheime diensten, tegen Bush en Donner en al die anderen die alleen maar angst zaaien. Ik dacht zelfs dat het moslimfundamentalisme wel degelijk een punt had. Maar toen ben ik uitgebreid research gaan doen, heb allerlei boeken gelezen, met mensen gepraat en kwam ik erachter dat het fundamentalisme wel degelijk bedreigend is. Ik heb veel teksten gelezen van, zeg maar de Mohammed B.'s, en dat zijn echt zieke, enge teksten. Ik heb ook de geheime diensten onderzocht en ervaren dat daar ook goed en zorgvuldig wordt gewerkt. Bij het schrijven van de tekst werd ik dus gedwongen tot nuance. Ik geloof nu niet meer in boosheid, ik wil een genuanceerd statement maken.' Uiteindelijk zit de waarheid, zo heeft De Vroedt ervaren, altijd - heel saai - ergens in het midden, en niet in de extremen.

Politiek en theater zijn bij De Vroedt onlosmakelijk met elkaar verbonden. Als puber dweepte hij met de VARA, las Het Vrije Volk en was fan van Joop den Uyl. In zijn dagboek schreef hij: 'Ik blijf trouw aan de Partij', en die partij was de PvdA. De vraag waarom hij geen politicus is geworden in plaats van theatermaker, is snel beantwoord. 'Politiek gaat in wezen over percentages achter de komma in de zorgverzekering en dat boeit mij niet zo. Ik ben meer geïnteresseerd in de machinaties eromheen, het incorrecte ervan, de machtsspelletjes. Ik hou niet van compromissen, maar van drama, van theatraliteit.'

Drammerig en eigenwijs - aldus valt zijn gedrag op de toneelschool samen te vatten. Altijd maar weer die link leggen tussen theater en politiek. 'O god, daar heb je Eric weer, het moet weer over politiek gaan' - zo reageerden vaak zijn klasgenoten, in dit geval negen vrouwen. 'Ik was daar ook wel heel erg dogmatisch in: zelfs een act op een afstudeerfeestje moest voor mij een politieke lading hebben.'

Docenten als Gees Linnebank en Christiaan Nortier, daar kon hij niet veel mee, hij begreep niet waarom hij al die rare teksten uit zijn hoofd moest leren. Een kneuterig jubileumfeest op school sierde hij op met een boze monoloog, samengesteld uit stukken van Tsjechov, Werner Schwab, Goetz en Kroetz. Heftige teksten, achter elkaar geplakt, over de saaiheid van de wereld en over de middelmatigheid van het bestaan.

'Ik heb die monoloog daar staan voordragen als een boos statement, zo van: waar zijn wij hier op school in godsnaam mee bezig! Maar het was natuurlijk ook erg ijdel: ik stond mijzelf daar te distantiëren van de rest, stelde me superieur op. Terwijl mijn boosheid op de middelmatigheid van het theater net zo goed sloeg op de middelmatigheid van mijzelf.'

Een hevige verliefdheid op een Vlaamse actrice, een reis midden jaren negentig door ontwakend Polen en wijze lessen van gastdocent Jan Ritsema vormden uiteindelijk zijn visie op het theater, op het leven. Ritsema leerde hem de link te leggen tussen zijn algehele boosheid op de wereld en wat je daarmee vervolgens in het theater kunt doen. Ze gingen aan de gang met Hamlet - die zo boze, verongelijkte Hamlet - en plozen dat stuk en de karakters helemaal uit.

'Ritsema leerde ons toneelspelers te zijn die zich probeerden in te leven in de lafheid van de mens, in plaats van alleen maar boos te zijn of de held uit te hangen. Hij leerde ons kijken naar onszelf en daarin concreet te zijn en precies.'

Theater en meer? Dat staat op het affiche van mightysociety, en dat 'meer' houdt in dat het publiek na afloop van de voorstelling niet naar huis gaat, maar sideshows kan bezoeken. Hierin worden in de vorm van debatten en interviews gasten ondervraagd over actuele thema's die aansluiten bij de voorstelling.

In het Korzo Theater in Den Haag is het Tweede Kamerlid Sybrand van Haersma Buma te gast, de CDA-woordvoerder voor justitie. Hij wordt ondervraagd door journalist Sarah Meuleman. Een gemêleerd publiek - van Haagse buurthuisjongeren tot politiek assistenten van D66 - schuift aan in het decor waarin rozenblaadjes zijn gestrooid en raki wordt geschonken. Op de televisie brandt een haardvuur, op de salontafel liggen boeken als De zoontjesfabriek van Ayaan Hirsi Ali en Tijd van Onbehagen van Ad Verbrugge.

Er wordt op het scherp van de snede gedebatteerd. Is het verantwoord om iemand twee jaar vast te zetten op verdenking van terrorisme? Waarom is Mohammed B. tot levenslang veroordeeld en komt Volkert van der G. al over elf jaar vrij? Gaan de overheid en de media niet veel te ver in het aanpraten van angst? Tijdens het gesprek worden op de muur begeleidende beelden geprojecteerd: de aanslag op de Twin Towers, het lijk van Theo van Gogh met daarbij de tekst 'Laat dit een wijze les zijn voor alle zwijnen in dit land' - een van de onthutsende dingen die De Vroedt op internet heeft aangetroffen.

Een paar dagen later, als de mightysociety-karavaan is neergestreken in Utrecht, praat socioloog en publicist Dick Pels in Theater Kikker over de stelling: 'Dit land heeft dringend behoefte aan een beschavingsoffensief.' Er worden beelden vertoond van Rita Verdonk die zich op de Bouw-RAI kandidaat stelt voor het lijsttrekkerschap van de VVD. Het publiek bestaat uit keurige studenten die al even keurig discussiëren over 'lomp rechts' en 'relativerend links'.

De Vroedt: 'Maanden en maanden aan voorbereiding zijn aan dit project voorafgegaan. Behalve die stapel boeken en al die gesprekken met islamologen, heb ik ook tochten gemaakt in de achterstandswijken van Amsterdam-West, de buurt van Mohammed B. zeg maar.'

Moe, maar energiek - zo oogt Eric de Vroedt na afloop in het acteursbusje dat de ploeg midden in de nacht naar Amsterdam rijdt. Achterin zit acteur Bram Coopmans die Ibrahim K. speelt en zojuist is genomineerd voor de Louis d'Or, de prijs voor de beste mannelijke hoofdrol in het Nederlandse theater. Iedereen is er nog een beetje beduusd van.

De sfeer wordt lichtelijk beschouwend. De Vroedt: 'Dat is nou zo mooi aan het theater - dat het de allerkleinste hypergevoelige emotie verbindt met de allergrootste filosofische gedachte. Wij leven in een gepolariseerde tijd. Aan de ene kant de angst voor het vreemde en de harde aanpak, aan de andere kant een groep allochtonen die zich continu beroept op zijn slachtofferpositie. Misschien is dat voor een deel ook waar, maar als puntje bij paaltje komt, heb je toch je eigen verantwoordelijkheid. Ik geloof ook wel dat veel Marokkaanse jongeren zich gediscrimineerd en vernederd voelen, maar uiteindelijk kun je daar niet al je daden op afschuiven. Ik begrijp Ayaan die als breekijzer wil fungeren, maar ook die moslima die in haar geloof houvast zoekt.'

In mightysociety2 zitten twee zinnen die hij dolgraag tegen Mohammed B. zou willen zeggen: 'Met jouw daad en jouw dood draait de wereld even rustig door' - dus je kunt wel een bom plaatsen en zelfmoord plegen, maar het levert helemaal niets op. En: 'Jouw leven is meer waard'.

De Vroedt: 'Die zin staat voor een soort betrokkenheid. Ik vind niet dat alle problemen moeten worden toegedekt. En polarisatie kan soms verhelderend zijn, maar dan wel vanuit betrokkenheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden