Interview

'Ik ga me niet afvragen of het publiek het wel snapt'

Zijn nieuwste programma kreeg van drie kranten vijf sterren. Maar Micha Wertheim snakt naar wat tegenwind. Er gebeurt al zo weinig in het theater. 'Waarom roept bijna nooit iemand iets?'

Beeld Sanne De Wilde

Tijdens de voorstelling die ik bezocht, stonden twee mannen op en liepen weg. Is je avond dan verpest?

'Dit was heel raar. Ze zaten vooraan en vermeden vanaf het begin van de voorstelling elk oogcontact. Ze keken naar hun schoenen en dat op de eerste rij, in het midden. Nogal awkward. En toen liepen ze ook nog eens weg. Ik vond het niet erg - helemaal niet zelfs. Ik vind het eerder jammer dat er in het theater over het algemeen zo weinig gebeurt. Waarom roept er bijna nooit iemand iets?'

Was dat vroeger anders, toen je nog niet voor uitverkochte zalen speelde?

'Zeker. Als het publiek je niet kent, gebeurt er veel meer in de zaal. Dan zijn er namelijk mensen die halverwege de voorstelling beslissen dat ze het verschrikkelijk vinden en weg-lopen. Bij mijn eerste voorstellingen gebeurde dat vrij vaak. Als er mensen weglopen, vindt de rest van de zaal het vaak alleen maar leuker worden. Zoals het ook het leukst is om de slappe lach te hebben als niet de hele klas het snapt.'

Micha Wertheim (42) kreeg voor Micha Wertheim Voor Zichzelf - zijn zesde avondvullende cabaretvoorstelling - vijf sterren in de Volkskrant, in NRC Handelsblad en in De Telegraaf. De recensenten schreven dat de voorstelling uitdagend was, knap geconstrueerd, intelligent, onnavolgbaar, hilarisch, uniek, fabelachtig. De sterrenregen was uitzonderlijk, zelfs voor Wertheim, die eigenlijk altijd goed wordt besproken en zich daar zelf enigszins ongemakkelijk bij zegt te voelen - al is hij óók de eerste om toe te geven dat dat een beetje koket kan klinken. 'Ik vind tegenwind makkelijker en eigenlijk ook logischer. Ik denk dat het moeilijker is echt goede dingen te maken wanneer je wordt omhelsd.'

Wertheim werpt een korte blik op de menukaart in het Amsterdamse restaurant Nacional - van dezelfde eigenaar als club Jimmy Woo - en zegt dat hij de eggs florentine gaat bestellen. Daarna: 'Ja, hmm. Een salade is ook lekker. Misschien moet ik een salade nemen. Caesar of niçoise, welke is met ansjovis? Ik heb deze week al een keer eggs florentine gegeten.'

Even daarvoor heeft hij zich verontschuldigd voor deze 'rare plek'; het was zijn idee hier af te spreken, lunchen moet hij toch en zo heeft hij zelf ook nog wat aan het gesprek - zo doet hij dat bij elk interview. 'Ik heb gegoogeld op 'lunch' en 'Leidseplein' en dit was de eerste hit.' Bij het weggaan: 'Ontzettend Nederlands vond ik het hier. Een Nederlandse interpretatie van internationale allure.'

CV Micha Wertheim

28/6/1972 Geboren in Groningen
1990 Werkt als goochelaar op een Amerikaans zomerkamp
1991-1992 Werkt en woont in kibboets in Israël, studeert korte tijd in Jeruzalem
1993-1998 Studie Cultuurwetenschappen aan de Universiteit Maastricht
1995 Columnist De Observant
1998 Verhuist naar Amsterdam, aangenomen bij Comedytrain
2004 Wint jury- en publieksprijs Leids Cabaret Festival
2004 Eerste avondvullende voorstelling Micha Wertheim Voor Beginners
2006 Micha Wertheim Voor Gevorderden
2008 Micha Wertheim Voor Specialisten (stand up-show over zijn ervaring met schildklierkanker)
2008 Micha Wertheim Voor De Grap
2009-nu Columnist Vrij Nederland
2010 Micha Wertheim Voor De Zoveelste Keer
2012 Micha Wertheim Voor Je Het Weet
2015 Micha Wertheim Voor Zichzelf

Wertheim geeft graag commentaar op de opmerking van de ober, die vraagt of de salade 'niet zo lekker' was of gewoon te veel. Wertheim: 'Dat lijkt aardig, maar eigenlijk is het een heel gesloten vraag. Je kunt geen kant op.' Op de opnameapparatuur: 'Ziet er goed uit. Ik ben ooit door een journalist geïnterviewd die twéé bandrecorders op tafel legde. De meesterinterviewer, met die gekke blouses. Dat interview is helemaal mislukt - althans, vond hij, want na afloop zei hij: dit is niet publicabel. Hij wilde weten hoe mijn voorouders de oorlog hadden overleefd, maar daar wilde ik het niet over hebben. Hij was van mening dat toen alles ophield. Toen heb ik zelf maar een stukje over het mislukte interview geschreven, want het was uiteindelijk wel een belevenis. Is dit on the record?'

Aan het begin van Micha Wertheim Voor Zichzelf probeert Wertheim het publiek te ontregelen door stiltes te laten vallen. 'In Amsterdam pikt iedereen dat, maar als ik in Naaldwijk speel, beginnen mensen al na een paar seconden op hun stoelen te schuiven. In Amsterdam kennen ze me beter, dus denken ze dat ik weet waarmee ik bezig ben. Ze zijn niet onrustig te krijgen. Van een vriend die je al lang kent, pik je alles. Je ziet niet meer dat het eigenlijk een rare gast is - daar is een frisse blik voor nodig.'

Het publiek vindt je inmiddels bij voorbaat leuk. Dat neemt de spanning weg?

'Ja. Zeker als de zaal is uitverkocht. Dan denkt iedereen: de zaal is uitverkocht en wij vinden dit allemaal leuk! Het is moeilijk het dan nog te verpesten.'

In de voorstelling zeg je: hoe groter het publiek, hoe nietszeggender de cabaretier.

'Natuurlijk zijn er uitzonderingen. Quentin Tarantino is bij een groot publiek enorm populair, maar hij maakt fantastische films. Ik vond Birdman heel goed en die film heeft allerlei Oscars gewonnen. Maar het is wél waar dat een grote zaal minder kritisch is dan een kleine. In een halfvol theater moet je wérken, je moet ze overtuigen dat je de moeite waard bent. Het is eigenlijk de omgekeerde wereld, net als met violen: je krijgt pas een Stradivarius als je heel goed bent, terwijl het op die Stradivarius veel makkelijker spelen is.'

Zitten de zalen alleen vol in Amsterdam?

'Ik hoorde dat de zaal in Zaandam nog maar voor de helft is bezet, en dat is een kwartier van Amsterdam, waar ik De Kleine Komedie acht keer uitverkoop. Tilburg, Maastricht, Rotterdam - allemaal plekken waar nog kaarten zijn. Niet erg, hoor. Ik kom zelf trouwens niet uit Amsterdam, maar uit wat dan de provincie heet: ik ben geboren in Groningen en opgegroeid in de buurt van Maarsbergen, een gehucht in de buurt van Maarn.'

Wist je lang van tevoren waarover deze voorstelling zou gaan?

'Anderhalf jaar voor de try-outs beginnen, bedenk ik een titel: Micha Wertheim Voor Zichzelf, in dit geval. Je hoort het kunstenaars vaak zeggen: ik doe dit helemaal voor mezelf. Maar kan dat? Slaat dat ergens op? Een interessante gedachte, vandaar de titel. En dáárna is het de kunst om die gedachte weer los te laten, want als ik grapjes ga bedenken met een thema in mijn achterhoofd, worden het bij mij ingewikkelde colleges. Dat is voor het publiek niet leuk. Dus ik ga gewoon grapjes bedenken. In december had ik ineens drie kwartier aan materiaal over Zwarte Piet - echt goed materiaal. Maar in januari dacht ik: heb ik zin om het hele jaar over Zwarte Piet te praten? Dat is er dus uit. De laatste twee weken voor de première was ik in paniek. Moest ik een decor laten bouwen, op het allerlaatste moment. Ik probeer er inmiddels op te vertrouwen dat het uiteindelijk wel goedkomt.'

Waar en wanneer bedenk je grapjes?

'Op het podium, vlak voor ik opga en soms vlak erna. Ik heb thuis een werkkamer, maar daar lukt niks. Heel soms zeg ik iets grappigs tegen iemand. Dan zeg ik: pardon, wacht even en dan schrijf ik het op in een opschrijfboekje. Dat voelt dan vies. Maar eigenlijk heb ik altijd de druk van het publiek nodig om een grap te kunnen bedenken.'

Op je werkkamer zit je alleen maar te facebooken?

'En dat zijn dan nog de netste dingen. Ik neem me altijd voor het anders aan te pakken. Ik denk nu: voor mijn volgende voorstelling huur ik een studio waar geen internet mag zijn, en daar zal de echte inspiratie komen. Die laatste paar weken voor de première zijn niet leuk. Maar het touren is weer enig. Kom je aan in het theater, staan ze met koffie op je te wachten, je krijgt na afloop applaus en je gaat met bloemen naar huis. Het is totaal geen zware baan.'

Een van de eerste dingen die hij bedacht voor deze voorstelling, is gebaseerd op zijn vroegste herinnering. 'Op de kleuterschool sta ik met een meisje bij de wastafel. Opeens heb ik zin om een dansje te doen. Dus ik doe dat dansje en realiseer me dat er twee kleuterleidsters vertederd naar me staan te kijken. Alsof ik dat dansje deed om indruk op het meisje te maken, wat helemaal niet zo was. Ik wilde gewoon even dansen. Ik voelde me ontzettend betrapt. Alsof er iets heel intiems van me werd afgepakt. Het was het moment dat ik zelfbewust werd - een vloek en een zegen tegelijk.'

Jaren later wilde Wertheim trouwens echt danser worden. Best een opmerkelijke keuze, voor het kind van een hoogleraar psychologie en een creatief therapeut. 'Vooral omdat dingen bij ons thuis in het hoofd werden opgelost, niet op een andere manier. Ik had een vriendje dat drie keer per week met zijn vader ging voetballen. Ik kon me niet voorstellen dat mijn ouders zoiets met mij of mijn broer zouden doen. Ze waren niet bezig met sport, ze wilden dat we lazen en onze mening gaven.'

Toen hij 11 was, ging hij op klassiek ballet. 'Ik ben nog altijd een beetje jaloers op mensen die beter in hun lichaam zitten dan in hun hoofd. Het is een zwaktebod om alles maar op te lossen met grapjes en verhaaltjes, maar dat is nu eenmaal wie ik ben. Ik had geen talent voor dansen. Op ballet was ik de enige jongen. Bijzonder, vond iedereen, en ik vond het leuk om bijzonder te zijn. Maar op een gegeven moment zei een van de moeders dat ik niet bij de meisjes in de kleedkamer mocht. Moest ik me omkleden op de wc, terwijl ik de meisjes in de kleedkamer hoorde giebelen.'

Na de middelbare school werkte Wertheim als goochelaar op een Amerikaans zomerkamp, daarna vertrok hij naar Israël, waar een groot deel van zijn familie woont, om er in een kibboets te werken en Hebreeuws te leren.

'Een bijzonder en tragisch land, waaraan ik verslingerd raakte juist doordat het in alles zo extreem is. Tel Aviv is de meest liberale stad die ik ken en Jeruzalem is bijna Teheran. Niks is vrijblijvend, alles is politiek. Als de Palestijnen er niet zouden zijn, zou een burgeroorlog uitbreken tussen religieuze en seculiere joden. Op alle fronten is het voortdurend crisis. Maar zo lang Netanyahu aan de macht is, zal er niks veranderen. Het volgen van nieuws over Israël heeft helemaal geen zin.'

Beeld Sanne de Wilde

Hoe was het om als 19-jarige in Israël te wonen?

'Een vormende ervaring. Het hele jood-ding was ineens weg. Ineens aten andere mensen ook matzes. Zoals jij misschien in de vrouwensportschool ook ineens níét meer voelt dat je een vrouw bent. Toen ik als kind voor het eerst in Israël was, vroeg ik mijn moeder of de buschauffeur dan ook joods was. Ongelooflijk vond ik dat.'

In Maarsbergen waren jullie de enige joden?

'Ja. Ieder kind zal hebben ervaren dat het bij vriendjes thuis anders rook en er anders uitzag. Wij hadden daar een woord voor: wij waren namelijk joods, zij niet. Ik had lang het idee dat jus d'orange zeggen iets typisch niet-joods was, want wij zeiden sinaasappelsap. Koortslippen vond ik ook heel erg niet-joods, want die hadden wij thuis niet. Toen ik in Amsterdam ging wonen, leerde ik andere seculiere joden kennen. Sommige bleken geen schaaldieren te eten. Toen dacht ik: hè? Hoe kun je nou seculier zijn en toch geen schaaldieren eten? Ook dat vond ik op de een of andere manier heel niet-joods. Ik wist natuurlijk wel dat schaaldieren niet koosjer zijn, maar wij aten thuis gewoon varkensvlees. Alleen niet op vrijdagavond, tenzij er iemand lekkere ham uit Engeland had meegenomen.'

In de voorstelling vertel je dat een man in de foyer naar je toe kwam, om te zeggen dat hij zo van joodse humor hield - jouw joodse humor.

'Dat hoor ik vaak, maar ik weet niet waar het op slaat. Het gaat ook ontzettend vaak over Woody Allen. In mijn vorige voorstelling had ik aan het eind altijd dit grapje: zo, de tijd zit erop, want jullie hebben betaald voor anderhalf uur. Bij de allerlaatste show stond er een man op. Hij kwam naar voren, gaf me 50 euro en zei: ga nog maar even door. Ik zei: oké, maar voor deze 50 euro heb je misschien een minuut speeltijd gekocht. O, riep hij, dan ben je dus tóch een jood!

'Ik ben daar wel een beetje van geschrokken. Ik realiseerde me: dat jood-zijn ligt altijd ergens op tafel. Aan de andere kant: iedereen hoort bij een subgroep. Als je een hazenlip hebt of bent geadopteerd, staan er na afloop van de voorstelling ook mensen met een hazenlip of geadopteerden in de foyer op je te wachten.'

Wat is eigenlijk het Micha Wertheim-publiek?

'Als ik speel, heb ik nog altijd het idee: ik heb mijn vrienden uitgenodigd en er zijn nog een paar anderen komen aanwaaien.'

Je noemt het boek van econoom Thomas Piketty; dan ga je ervan uit dat jouw publiek dat boek kent.

'Nee. Aan het begin van mijn carrière heb ik besloten dat ik me nooit ga afvragen of het publiek het snapt. Ik vind het zelf ook verschrikkelijk om te merken dat iemand zich aanpast aan mij, of het nou iemand is die moeilijker gaat doen voor mij of juist makkelijker. Het deel van mijn publiek dat niet weet wie Piketty is, snapt de grap ook wel. Als ik me ga aanpassen, word ik ongelukkig. Mijn plan is: spelen voor mensen die net iets slimmer zijn dan ik.'

Maar jouw houding ten opzichte van het publiek is toch meer: ik ben iets slimmer dan jullie?

'Volgens mij is dat niet altijd mijn houding, maar inderdaad, misschien wel vaak. Met zo'n houding kom je niet weg, ténzij je een zelfverzekerd publiek hebt. Als het publiek echt zou denken: jeetje, wat vindt hij zichzelf ontzettend slim, is het een verloren zaak. De recensente van Trouw schreef laatst dat de helft van het publiek het vast niet zou snappen (ze gaf vier sterren, red.). Blijkbaar was ze ergens door geïntimideerd, maar daar kan ik ook niks aan doen.'

Kan dat eigenlijk, een cabaretvoorstelling niet snappen?

'Nee, dat is juist het leuke van cabaret. Niemand zegt: ik moest er een uur over nadenken, en toen vond ik het toch ineens heel grappig. Kán niet. Bij beeldende kunst kan het misschien, dat je eraan moet wennen, maar als mensen zeggen dat ze tijd nodig hadden om het werk te kunnen waarderen, is dat in negen van de tien gevallen onzin.'

Micha Wertheim Voor Zichzelf is nu te zien in de theaters.
4/6 speelt Wertheim voor het eerst in Carré in Amsterdam, met een herhaling op 5/6.

Vijf sterren

Lees de vijfsterrenrecensie van de Volkskrant over het nieuwe 'duizelingwekkende' cabaretprogramma Voor zichzelf van Micha Wertheim.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden