'Ik dreig wel eens in trance te raken'

Harpist Lavinia Meijer bewerkte de Complete Etudes van componist Philip Glass. In een tweegesprek blikken zij terug op de wordingsgeschiedenis.

Philip Glass en Lavinia Meijer in het Park Hotel Amsterdam voor hun optreden in de Schouwburg op 20 augustus jongstleden. Beeld Ivo van der Bent
Philip Glass en Lavinia Meijer in het Park Hotel Amsterdam voor hun optreden in de Schouwburg op 20 augustus jongstleden.Beeld Ivo van der Bent

2015

Het was eind september 2015 en tussen hoge sparren aan de kust van Californië, drie uur rijden vanaf San Francisco, speelde Philip Glass, bijgestaan door andere pianisten, zijn Complete Etudes, twintig in getal. Harpiste Lavinia Meijer was erbij, op het Days & Nights Festival, dat jaarlijks onder de vleugels van de grootmeester van de minimalistische muziek in Big Sur wordt gehouden. Ze was er op zijn uitnodiging. Ze kenden elkaar. Meijer bewerkte vier jaar eerder klavierwerken van de componist voor haar instrument. Ze zat tussen het publiek op het gras, met een lunchbox voor zich.

Meijer: 'Het was hypnotiserend en overweldigend.' Ze had zich al eens aan de Etudes gewaagd, maar de stukken met minieme verschuivingen, wisselende harmonieën, vol melodie en tegenmelodie en talrijke stiltes vormen weerbarstige materie. 'Ik was sceptisch, eerst. Ik dacht dat het niet zou lukken. Maar vanaf dat moment in Big Sur wist ik dat ik beter mijn best moest gaan doen.'

2016

Het is een jaar later als Meijer (33) en Glass (79) elkaar als oude bekenden begroeten in de lobby van een hotel in Amsterdam. Maar in het licht schuchtere gebaar waarmee Meijer Glass een cd met haar arrangementen van tien van de twintig Etudes overhandigt, schuilt ook het verlangen van een adept; zij is razend benieuwd wat hij ervan vindt.

Het concert in Big Sur is de opmaat gebleken voor een dubbel-cd, The Glass Effect. Wat Meijer betreft bezegelen de opnamen haar bijzondere relatie met de maestro van de herhaling en de verschuivende patronen en vormen ze een eerbetoon aan de vooravond van zijn 80ste verjaardag, 31 januari volgend jaar. Wat volgt is een tweegesprek tussen vertolker en componist over de wordingsgeschiedenis van de cd.

Glass: 'De 17de zal wel wat herschrijving hebben gevraagd.'

Meijer: 'Het klinkt iets opener. De linkerhand is wat uitgedund.'

The Glass Effect

De cd The Glass Effect, die op 4 november verschijnt, bevat meer dan alleen een selectie van de Etudes. Op een tweede schijf staan door Meijer bewerkte composities van onder anderen Nico Muhly, Bryce Dessner, Olafur Arnalds en Nils Frahm. Lavinia Meijer: 'Ik wil laten horen hoe groot zijn invloed op de muziekwereld is. Philip heeft zelf altijd de behoefte gehad zijn taal door te geven aan andere generaties.'

Ze maakte voor de productie samen met sounddesigner Arthur Antoine ook een elektronische remix van het thema uit Kooyaanisqatsi, de bedwelmende beeldenreeks van regisseur Godfrey Reggio en Glass over de door de mensheid uitgewoonde planeet aarde.

Glass: 'Heb je nummer 12 gedaan?'

Meijer: 'Ja.'

Glass: '15?'

Meijer: 'Nee. We deden 12, 16, 17...'

Glass: '15 zou ook wel moeilijk zijn geweest. Je zou eens naar 19 moeten kijken. Die heeft een mooie baslijn.'

Meijer: 'We hebben 20 gedaan. Een prachtig stuk. Ik heb ze allemaal geprobeerd.'

Glass: 'Tien etudes is ook wel genoeg.'

Meijer: 'Bijna 70 minuten in totaal.'

Glass: 'Dat is prima.'

2011

Het was mei 2011, toen ze elkaar voor het eerst tegenkwamen, op een repetitie in de Oude Zaal van de Melkweg in Amsterdam. Zij was een van de artiesten die werk van hem naar hun hand zetten. Ze koos voor Metamorphosis-The Hours. Een jaar later haalde haar album met deze klavierwerken op harp de platinastatus.

Meijer: 'Je was positief verrast, toen.'

Glass: 'Ik was verbaasd, ja. Voor componisten is de harp geen gemakkelijk instrument. Het probleem is dat ik het niet voor me zie. Partijen voor viool of piano kan ik visualiseren, maar wat harpisten met hun pedalen uitvoeren, kan ik niet goed doorgronden. Meestal slaan we ervoor op de vlucht. Niet zozeer voor de harpistes, maar wel voor de harp zelf. Het is een bijna onbereikbaar maar tegelijkertijd begeerlijk instrument. Als ik het me goed herinner, speelde je het in de toonsoort waarin ik het schreef. Je had maar één keer een pedaal nodig om een snaar te verstemmen. Dat valt mee, toch?'

Lavina Meijer

Harpiste Lavina Meijer (ZuidKorea, 1983) was 2 jaar oud toen een Nederlands echtpaar haar adopteerde. Op 11-jarige leeftijd werd ze toegelaten tot het conservatorium, vanaf haar 14de trad ze op met symfonieorkesten. Het is haar streven de toepassingen van de harp te vergroten. Naast vertolking van het klassieke repertoire werkte ze samen met moderne componisten als Philip Glass en Ludovico Einaudi en deelde met hen het podium. Ze treedt op als soliste in Azië, Amerika en Europa. Meijer ontving in 2009 de Nationale Muziekprijs. In 2012 kreeg ze de Publieksprijs van de Edisons voor de cd Fantasies and Impromptus. De cd Metamorphosis-The Hours met bewerkingen van Glass haalde in 2013 de platina status.

Meijer: 'Het was wel meer dan één keer.'

Glass: 'Je hoort steeds meer bewerkingen van bestaande muziekstukken voor bijvoorbeeld piano of orkest voorbijkomen die harpisten zelf voor hun instrument hebben gemaakt. Zo werken ze aan hun eigen repertoire. Goede harpisten zijn vaak goede arrangeurs. Is dat niet zo, Lavinia?'

Meijer: 'Het is de kunst een stuk zo te bewerken dat het klinkt alsof het voor het instrument geschreven had kunnen zijn. In de uitvoering is het lastigste voor mij de concentratie vol te houden. Het zijn vaak lange stukken. Je moet erop letten dat de spanningsboog in stand blijft, vanaf het begin tot het eind. Ik dreig wel eens in trance te raken. Dan ga ik zo in de muziek op dat ik dreig te vergeten waar ik precies ben in het stuk. Het is fysiek ook zwaar. Je moet voor die zich alsmaar herhalende patronen, die jouw muziek zo kenmerken, tal van spieren in je lichaam aanspannen, echt hard aan de snaren trekken. De eerste maanden dat ik Metamorphosis speelde, kreeg ik gewoon kramp. In mijn arm heeft zich een extra spier gevormd. Ik noem die mijn Glass-spier.'

Glass: 'Achteraf gezien is het eigenlijk vreemd dat ik niet meer over toepassingen met de harp heb nagedacht. Natuurlijk werkt het! Ik hou van het open geluid, de resonantie. Voor een van mijn laatste composities gebruik ik in het orkest zelfs twee harpen. Zij creëren met hun sonore klanken een solide basis. De harp kan veel toevoegen aan een orkest. Luister naar de Negende van Mahler, naar Bruckner. Heel delicate klanken.'

Meijer: 'De harp geeft een andere dynamiek aan jouw werk. Het instrument produceert op basis daarvan een heel spectrum aan klanken. Ik krijg vaak als reactie dat het wel een heel orkest lijkt. Sommigen vermoeden dat ik lijnen heb gedubbeld. Maar het komt toch echt uit twee handen.'

2016

Het was april 2016, toen Lavinia Meijer aanbelde bij het huis van Philip Glass in het zuiden van Manhattan. Even later speelde ze in de woonkamer op een geleende harp de Etudes. Hij zat tegenover haar op de bank, met de partituren in de hand. Na elk fragment volgde een evaluatie.

Glass: 'Je had gevraagd of je ze bij mij kon komen spelen.'

Meijer: 'Ik was heel erg benieuwd naar je reactie, ja. Ik wilde zeker weten of het volgens jou net zo goed werkte als ik zelf dacht. Ik was wel wat zenuwachtig.'

Philip Glass

Componist Philip Glass (Baltimore, Verenigde Staten, 1937) studeerde wiskunde en filosofie in Chicago, voordat hij zich dwarsfluit en keyboard eigen maakte. Hij was twee jaar in de leer bij muziekpedagoge Nadia Boulanger in Parijs. Zijn eerste jaren als componist werkte hij ook als taxichauffeur en loodgieter. Zijn doorbraak naar een breder publiek vormde de muziek bij de opera Einstein on the Beach in 1976. Glass geldt als vaandeldrager van minimal music. Zelf spreekt hij liever over muziek met veel repetitieve elementen. Hij schreef voor een reeks theaterproducties en films en werkte samen met David Bowie, Paul Simon en Godfrey Reggio. Vorig jaar verscheen zijn autobiografie Woorden zonder muziek.

Glass: 'Dat je nerveus was, kon ook niet anders. Het was niet jouw instrument. Dat je kon spelen, wist ik al lang.'

Meijer: 'De Etudes zijn als een fragiel gebouw dat maar door een handjevol pilaren en stenen overeind wordt gehouden. Je moet heel secuur in het spel zijn om de zeggingskracht te behouden.'

Glass: 'Het draait om expressie, het gewicht, de benadering van tijd. Wanneer komt de toon? Iets eerder? Iets later? Aan het begin van mijn carrière gebruikte ik voor uitvoeringen wel tien verschillende pianisten. Uit Cuba, China, Japan, er zat ook een Afro-Amerikaan bij. Ik wilde dat iedereen de variëteit kon horen, ze speelden het namelijk allemaal anders. Laatst speelde Anton Batagov de Etudes. Ik vroeg hem: waarom klinkt het zo Russisch bij jou? Hij antwoordde: omdat het Russisch ís!'

Meijer: 'Precies! Herinner je nog dat ik bij jou thuis Etude 12 speelde? Jij zei: het klinkt zo gemakkelijk op de harp. Ik zei: dat komt omdat het voor de harp is geschreven!'

Glass: 'Ik dacht ook: great! Het was alsof je me gratis een muziekstuk aanbood.'

Meijer: 'De wijzigingen die je suggereerde gingen vooral over de akkoorden. Moeten de noten dichter bij elkaar? Of juist niet?'

Glass: 'Het moet open klinken.'

Meijer: 'We begrepen elkaar. Als iets niet goed voelde, was een kleine aanpassing voldoende om het op te lossen. Ik vind het heerlijk om je muziek te spelen. Je muziek maakt me gelukkig. Als ik thuis kom na een concert van jou, barst ik van de inspiratie. Er zitten zoveel kleuren in. Van licht tot donker, van hoop tot weemoed. Ik herken mezelf erin.'

Glass: 'Het is niet zo dat ik zulke emoties nastreef. Zie je: de vraag is niet wat ik creëer, de vraag is wat de muziek teweegbrengt. Ik hoor de muziek voordat ik weet wat de stemming is. Ik kom pas achter de gemoedsgesteldheid als ik het een tijdje speel. Het is alsof je een persoon ontmoet. Het duurt even voordat je weet of-ie neerslachtig is of juist frivool. Het grootse probleem voor een componist is niet de muziek te horen die hij wil schrijven, maar het noteren ervan. Het is alsof je in een dichte mist kijkt. Eerst zie je niks. Dan ontwaar je de omtrek van een gebouw. Kijk, een deur, een raam, iemand achter het raam. Zo ga je het invullen met noten, op papier. Wat de luisteraar eruit opmaakt, daar kan ik echt niks over zeggen. Geen idee, eigenlijk. Ik ben vaak zelf nog bezig om erachter te komen.'

2016

Gaat het er toch nog eens van komen, een speciale compositie van Philip Glass voor Lavinia Meijer?

Meijer: 'Ik laat het open. Voor mij is de vriendschap het belangrijkst. Hij stuurt mij geregeld bewerkingen op van zijn nieuwe stukken. Hij is al zo gul. Ik ben zo blij met wat ik krijg. Er is nog zo veel te arrangeren.'

Glass: 'Het is mogelijk, ja.' Dan gebaart hij met beide handen naar Meijer. 'Maar eerlijk gezegd: waarom zou ik het doen, als ik haar al heb?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden