‘Ik blaas teksten nieuw leven in’

Schrijvers en muziek – het Boekenweekthema komt samen in de teksten van opera’s, musicals en popmuziek. Vertalers breken er hun hoofd over: hoe behoud je de muzikaliteit van een tekst?...

Harmen Bockma

‘Br’ en ‘tr’ kan heel goed. Of ‘kw’ en ‘dw’. Maar ‘oe’ en ‘oe’ werkt ook.’ Vertaalster Janneke van der Meulen, die zo’n zestig tot zeventig libretto’s heeft vertaald voor onder meer De Nederlandse Opera, zag zich bij Der Ring des Nibelungen voor speciale problemen geplaatst. Niemand die zoveel hield van allitereren, van het gebruik van Stabreim, als Richard Wagner.

Een op een overzetten in het Nederlands is al moeilijk, laat staan het handhaven van die stijlfiguur. ‘Daarom heb ik ervoor gekozen daar waar het kan, wel te allitereren, ook al doet Wagner dat niet precies op die plek. Soms ook werkte ik met de half-alliteratie.’

Neem bijvoorbeeld het begin van Siegfried, als de dwerg Mime een onbreekbaar zwaard probeert te maken, wat steeds maar mislukt. ‘Zwangvolle Plage!’, klaagt hij. ‘Müh ohne Zweck!’. Daar is Wagners hele stafrijm in de vertaling van Van der Meulen gehalveerd tot: ‘Kwellende dwang!’ ‘Doelloos gezwoeg!’. Door de herhalende ‘oe’ is het klaaglijke effect bovendien gehandhaafd.

De naam Janneke van der Meulen is maar bij weinig operabezoekers bekend. Toch krijgen ze allemaal met haar te maken, omdat de boventiteling bij de uitvoeringen vaak is gebaseerd op haar vertaling.

Boventiteling bij opera bestaat sinds eind jaren tachtig, maar is er niet zonder slag of stoot gekomen. ‘Er zijn altijd snobs geweest die vinden dat je de originele taal moet kunnen verstaan. Dat is onzin. Zelfs gezongen Nederlands is al nauwelijks te begrijpen.’

Ander bezwaar tegen boventiteling: het maakt mensen lui, omdat ze zich niet meer voorbereiden. Maar Van der Meulen begrijpt het wel: ‘Mensen hebben het druk. En liever ongeïnformeerd naar de opera dan helemaal niet.’

Een fijne opera voor boventiteling is volgens Van der Meulen Orfeo van Monteverdi. ‘Lekker langzaam, daar kun je de tekst vrijwel integraal weergeven. Onlangs heb ik een boventiteling gemaakt voor Wiener Blut. Daar wordt ontzettend in gekletst. Dat is bij operettes nu eenmaal zo. Lastig, omdat ik nog niet wist hoe de uitvoering werd: gingen ze de hele tekst gebruiken? Gingen ze improviseren? Ik heb in ieder geval veel moeten samenvatten.’

Van der Meulen was blij met de enscenering die artistiek directeur Pierre Audi maakte van de Ring. ‘Hij heeft er humor en een zekere lichtheid in gebracht, en dat heb ik met mijn vertaling ook geprobeerd. Een vertaling is ook een manier om een tekst nieuw leven in te blazen. Als je Monteverdi of Wagner alleen maar heel archaïsch vertaalt, dan blijft de tekst in het verleden steken. Maar als je hem hier en daar wat lichter maakt, haal je hem naar het heden.’

Als voorbeeld haalt Van der Meulen nog een keer een passage uit Siegfried erbij, waarin de held zijn vader (vermomd als zwerver) tegenkomt. Vader vraagt Siegfried wie hem heeft verteld dat hij op zoek moet gaan naar een vrouw. ‘Mich wies ein singend Waldvöglein. Das gab mir gute Kunde’.

Daar heeft ze van gemaakt: ‘Mij tipte een zingend vogeltje, dat gaf mij goede raad.’ Dat ‘tipte’ vind ik leuk, omdat het de tekst een wat modernere, lichte tint geeft. Van puristen mag zoiets misschien helemaal niet. Maar een heel letterlijke vertaling getuigt vaak van onkunde of van lafheid.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden