'Ik ben voortdurend bang dat ik iedereen verlies'

Filmmaker Paula van der Oest over Tonio, rouw, liefde, ambitie en spijt: 'Ik heb iedereen geterroriseerd met mijn woede.'

Regisseur Paula van der Oest: Ik twijfelde of ik de film Tonio wel wilde regisseren. Ik ben bijgelovig. Beeld Linelle Deunk

Je hebt lang geaarzeld of je de film Tonio zou regisseren, hoorde ik.

'Ja, ik twijfelde. Het is het boek dat A.F.Th. van der Heijden moest schrijven na de dood van zijn zoon Tonio, rauw en pijnlijk en superpersoonlijk. Een heleboel mensen in mijn omgeving hadden het al gelezen, maar ik niet. Ik ben bijgelovig, ik heb natuurlijk ook al die angsten om mijn kinderen, net als iedereen, dus ik dacht: lees maar even niet. Tot ik werd gevraagd, en toen vond ik die weerstand ook interessant. Als je ergens tegenop ziet, zit daar ook een uitdaging in, om dat lelijke woord maar eens te gebruiken.'

Bijgelovig, zeg je. Was je bang dat door het maken van de film het jou zou overkomen?

'Natuurlijk.' In de zonnige tuin van het Amsterdamse Hiltonhotel buigt filmmaker Paula van der Oest (51) zich iets voorover om tegen de onderkant van het houten tafelblad te tikken. 'Ik klop vaak dingen af, nu ook, je ziet het. Ja, natuurlijk had ik van die dwanggedachten: ik ga die film doen, dan zal mijn zoon ook wel omkomen in het verkeer. Ik ben voortdurend bang dat ik iedereen verlies. Als ik een sirene hoor, denk ik altijd: waar is Thijs, waar is Antje, waar is die en die, ik ga het hele rijtje af. Maar dat moet je uitschakelen. Afkappen. Onzin, ophouden daarmee.'

Meteen daarna: 'Maar nu moet het niet de hele tijd gaan over hoe moeilijk of eng ik het vond om die film te maken. Daar wil ik terughoudend over zijn. De film gaat over Tonio. En over rouw, wat toch nog een taboe is. Mensen kunnen daar behoorlijk slecht mee omgaan. Ikzelf ook. Je kunt je bijna niet verplaatsen in iemand die in de rouw is, echt snappen hoe hevig dat kan zijn.'

Heb je A.F.Th. van der Heijden en zijn vrouw Mirjam Rotenstreich gesproken voor de film?

'Adri bleek te druk te zijn, ik vond dat eigenlijk wel fijn. Hij stuurde me een mooie brief: we geven je alle vertrouwen. Met Mirjam heb ik een paar keer koffie gedronken. Een toegankelijk, leuk en lief iemand, zij is meer de link met de buitenwereld, volgens mij. Ze liet me Tonio's spulletjes zien. En ik vroeg haar naar welke muziek hij luisterde. Het leek me mooi voor de toon en de sfeer van de film zijn muziek te gebruiken. Dat is gelukt: er zitten vijf nummers van zijn playlists in de film. Over dat soort dingen spraken we. Niet over haar gevoelsleven ofzo. Ik kon me er van alles bij voorstellen, ik wilde daar niet weer in gaan roeren. Je weet niet wat je overhoop haalt. Kijk, deze mensen moeten overleven, nog steeds. Dus zij gaan even voor.'

Beeld Foto Linelle Deunk

Hebben ze de film gezien? Wat vonden ze ervan?

'Ja, ze vonden hem heel goed. Ze waren geroerd.'

Was je erbij?

'Ik zat naast de filmzaal in het café met Sytze, een van de producenten, te wachten tot ze de deur uitkwamen. Dat was zenuwslopend. Maar ze waren blij met hoe de film was uitgepakt. Ze konden het ook als een opzichzelfstaand kunstwerk beschouwen, Adri zei niet: die scène waarin ík, maar waarin Pierre (Bokma, die de vader speelt, red.) dit of dat. Ze hadden al een soort afstand genomen. Dat vond ik bijzonder.'

Iets later: 'Dat mensen, als er zoiets gebeurt, doorleven, dat is toch eigenlijk een godswonder. Dat is ook waarom ik die film wilde maken: iets van troost, en dat je niet de enige bent als je dit overkomt. Ik heb geprobeerd ook, nee, lichtheid is niet het juist woord, maar vitaliteit erin te stoppen. We hadden een testviewing in Tilburg en iemand zei na afloop: ik had het dramatischer verwacht. Dat vond ik goed, ik wilde het niet zo zwaar maken dat het niet te doen is. Ik wil ook laten zien dat het leven geleefd en gevierd moet worden. Tonio wás er, hij hield van muziek, hij had vrienden, hij maakte plannen. Dat hij leefde, staat centraal. Het is meedogenloos als je kind doodgaat: je hebt alleen nog maar verleden en geen toekomst meer. Door hem weer een beetje tot leven te brengen, kan er misschien een volgende stap worden gezet...' Met een zucht: 'Ach, ik weet niet, ik wil niet voor Adri en Mirjam spreken, maar ik hoop dat het zo werkt voor mensen die dit meemaken. Ik heb verder geen oplossing of iets verstandigs erover te zeggen. Het leven is gewoon zwaar kut. O nee, gisteren nog kreeg ik te horen van een producent van Tonio dat dat lelijke woorden zijn voor vrouwen, ze zei: al dat gekut, vrouwen moeten niet zo schelden. Bij dezen dan: het leven is zwaar klote.'

Ze lacht bij dat laatste, want behalve doordrongen van de zwaarte van het leven, is Paula van der Oest ook vrolijk deze middag, net als haar films, die meestal tragikomisch zijn. Ze brak door met de komedie Zus & Zo, die voor een Oscar werd genomineerd, regisseerde onder veel meer Verborgen Gebreken, Black Butterflies en Lucia de B. Ze maakte ook Tiramisu, losjes gebaseerd op haar scheiding in 2003 van regisseur Theu Boermans - de vader van hun kinderen Thijs (20) en Antje (18) - met wie ze nog altijd close is.

CV Paula van der Oest

Paula van der Oest heeft twee kinderen en woont in Amsterdam.
10 juli 1965 geboren in Laag-Soeren

Opleiding
1983 Stedelijk Lyceum Zutphen
1988 Filmacademie in Amsterdam

Werk (selectie)

1988 Zinderend, eindexamenfilm, bekroond met een Tuschinski Film Award
1993-1995 Coma en Achilles en het zebrapad voor de VPRO-filmreeks Lolamoviola (Gouden Kalf voor Coma).
1996 De nieuwe moeder, speelfilm
2001 film Zus & Zo (genomineerd voor een Oscar).
2004 film Madame Jeanette
2008 film Tiramisu (twee Gouden Kalveren)
2011 film Black Butterflies over de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker
2012 film The Domino Effect (Gouden Kalf voor beste regie)
2012 scenario tv-serie Moeder, ik wil bij de revue
2014 film Lucia de B. over de strafzaak tegen de gelijknamige verpleegkundige (won onder meer prijs voor beste regie op Milaan International Film Festival)
2015 scenario en regie politieserie Noord Zuid.
2016 film Tonio, verfilming van het boek van A.F.Th. van der Heijden over de dood van zijn zoon. De Nederlandse inzending voor de Oscars komend jaar.

Tonio ging afgelopen woensdag in première en draait vanaf 13 oktober in de bioscoop.

Theu zei: van alle mensen die je hebt gesproken over Paula, ben ik waarschijnlijk degene met de minste afstand.

'Haha, zei hij dat? Ja, we zijn erg verknocht aan elkaar, dat is zo gebleven. We hebben nu een andere relatie, maar we hebben nog steeds een relatie.'

Hebben jullie dat voor de kinderen bewust anders gedaan dan in je eigen jeugd? Jouw vader verliet het gezin toen je 6 was en je hebt hem daarna nooit meer gezien.

'Nou ja, ik ben me er altijd wel bewust van geweest dat de kinderen de dupe zijn van de fouten die ouders maken. Een scheiding is niet de bedoeling. Ik vond het beschamend, een soort mislukking. Het is zoals in dat gedicht van Philip Larkin, Man hands on misery to man.' Ze citeert uit haar hoofd: 'They fuck you up, your mum and dad. They may not mean to, but they do/ They fill you with the shit they had, and add some extra, just for you. Het is zwart-gallig, maar het is wel waar.'

Theu zei: dat haar vader wegging, is bepalend geweest voor Paula.

'Tja, ik denk dat vooral anderen dat zo zien. Als kind ben je er helemaal niet zo mee bezig. Het heeft natuurlijk invloed, maar dat realiseer je je pas later, als kind ging het allemaal onbewust. Ik ben veel vergeten. Of ik heb het geblokkeerd, al weet ik niet eens of dat echt kan, maar ik kan me in elk geval niets van mijn vader herinneren. Niks, geen gezicht, al heb ik een paar fotootjes. Hij was er steeds minder, hij had een vriendin en op een gegeven moment ging hij ergens anders wonen. Zo eenvoudig ging het. En toen kwam er een andere vader, mijn stiefvader, en met die vader hadden mijn zus en ik gewoon een fijn leven, dus zo dramatisch was het niet. Toen mijn echte vader doodging, op mijn 13de, speelde hij geen rol meer in mijn leven. De rouwkaart kwam toen hij al was gecremeerd.'

Heb je wel naar hem verlangd?

'Ik weet het niet, eigenlijk. Toen ik zelf kinderen kreeg, dacht ik: goh, het is best bijzonder als je uit hun leven verdwijnt. Niet zomaar scheiden, deze vader ging echt weg en kwam nooit meer terug.'

Toen heb je ook vast gedacht: hoe kun je dat dóén?

'Nee, ik kan mensen altijd een heel eind begrijpen.' Lacht: 'Empathitisch B, noemde de vader van Sander, mijn ex-vriend, dat. Ik denk bijna nooit dat mensen slecht zijn, er zijn altijd redenen waarom ze doen zoals ze doen. Bij mijn vader denk ik dat het te pijnlijk was om ons te blijven zien, om zijn falen onder ogen te zien. Dus ik denk dat hij het heeft weggeduwd.'

De verklaring dat jullie hem niet interesseerden, daar wil je niet aan?

'Het kan, maar ik kan het me niet goed voorstellen. Mijn vader had best een ingewikkeld leven. Ze waren met vier jongens, hun moeder ging dood in de oorlog en ze moesten naar een tehuis. Daar was misbruik en onveiligheid, hij was erg beschadigd. Dat is volgens mij de verklaring als er dingen fout gaan in het leven: beschadigde mensen zijn lontjes in kruitvaten, snap je?'

Heb je het je moeder kwalijk genomen dat ze het erbij liet? Jij en Theu hebben er alles aan gedaan de band met de kinderen te behouden, ook al gingen jullie uit elkaar.

'Mijn vader was agressief en onberekenbaar, hij heeft op een dag al het huisraad naar buiten gegooid. Dus zij dacht: rust, eindelijk rust in huis. En toen kwam er iemand anders voor haar zorgen. Weet je wat het is: soms hebben mensen niet echt een plan. Ze laten de situatie een tijdje voortduren en dan is het zo, dan is dat de status quo. Het verdient niet de schoonheidsprijs, maar zo gaan dingen. Daar gaan mijn films ook over. Over het onvermogen van mensen de dingen naar je hand te zetten.'

Theu zei: Paula heeft het een plek gegeven, maar het is wel bepalend geweest. Hoe?

Een tikje onwillig: 'Nou ja, het is een beetje de amateurpsychologische uitleg, maar het zal zeker zijn invloed hebben gehad. De boodschap voor een kind van 6 is toch: jij bent niet de moeite waard om voor te blijven. En dat heeft ongetwijfeld geresulteerd in mijn extreme werkdrift, in: kijk eens hoe goed ik ben.'

Er zijn bijna geen andere regisseurs in Nederland die zo veel films maken, zegt cameraman en goede vriend Guido van Gennep, met wie Van der Oest veel werkt. Regisseurs als Martin van Koolhoven en Mike van Diem leveren eens in de zes of acht jaar een grote speelfilm af, bij Van der Oest gaat de stroom maar door. Tonio is nog maar net in de bioscoop en ze draait nu alweer een nieuwe, zeer persoonlijke film, die ze ook heeft geschreven. Daarnaast schrijft ze scenario's voor tv en regisseert ze series als de politieserie Noord Zuid. Van Gennep noemt haar 'een extreem harde werker' en 'een enorme doorzetter'. 'Behoorlijk ambitieus' en met 'ontzaglijk veel energie' omschrijft haar vaste editor en ex-vriend Sander Vos haar - ze hadden tien jaar een relatie, beëindigden die twee jaar geleden, maar werken nog steeds veel samen: hij deed ook Tonio. 'Gedreven, getalenteerd, perfectionistisch', somt vriendin Pauline van Mantgem op. 'Niks is te veel. Ze stort nooit in.'

Iedereen die ik over je gesproken heb, zegt: ze werkt 80 uur per week. Ze is nergens zo gelukkig als op de set.

'Nou, ik ben ook heel gelukkig als ik aan tafel zit met vrienden. En als ik sta te beachballen met mijn zoon op het strand. We zijn onlangs samen naar Amerika geweest, waar mijn dochter een jaar woont, en toen hebben Thijs en ik daar veel gebeachbald. Daar word ik ook zielsgelukkig van. Maar het is waar dat ik ontzettend hou van regisseren. Het is een kick, een lichte verslaving. Misschien is het wel een vlucht uit het leven. Een tijdje mag je helemaal opgaan in een andere wereld, samen met mensen met wie je intens werkt. Het is bijna als verliefdheid - ik word ook altijd verliefd op mijn acteurs. Dat groepsproces, dat met z'n allen iets maken, daar kan niets tegenop, dat is gewoon zo.'

Je hoort niet vaak iemand zeggen: ik ben een groepsmens.

'O, ik ben verder helemaal geen groepsmens. Ik ben niet goed in borrels en feestjes. Ik hou alleen van groepjes waar ik zelf de baas ben, haha.'

Je hebt eens gezegd: ik zal nooit zwakte tonen op de set.

'Ja, en: een huilende vrouw op de set is een zinkend schip. Die uitspraak komt steeds als een boemerang terug in interviews. Maar dat was vroeger, toen ik me nog moest bewijzen, dan ben je nog wat krampachtig. Nu ben ik zoveel films verder en zeg ik gerust: jongens, die scène gaan we niet draaien want ik kom er even niet uit. En dat wordt gerespecteerd. Dat kan alleen als je veel ervaring hebt.'

In interviews uit de tijd dat je een Oscarnominatie voor Zus & Zo kreeg, lees ik een grote ambitie om in Amerika te gaan werken. Alsof je dacht: yes, nu gaan de deuren daar open.

'Ja, het ultieme filmmaken is daar. Je moet scherp zijn, je moet slim zijn, je moet snoeihard werken en er gaat een enorme doos aan acteertalent open, dat is natuurlijk heel aantrekkelijk voor een regisseur.'

Nu wordt ook Tonio ingezonden voor de Oscars.

'Ja, we zullen zien wat er gebeurt. In Amerika blijven dingen tot op het laatste moment onzeker. Ik was er met een film bezig, maar die is voorlopig weer van de baan. Mijn agent daar zegt altijd: je draait pas als je draait. Maar ach, zij is inmiddels een goede vriendin en als ik dan met haar en haar dochter langs zee fiets, denk ik: dit heb ik toch maar overgehouden aan mijn Amerikaanse ambities, goede vriendschappen met leuke mensen, dit gaat niet voorbij. Zo is het altijd wel geweest, hoor, ook in de tijd van Zus & Zo. Toen ik in Amerika was voor de Oscaruitreikingen en van iedereen hoorde: you are so talented, we love your movies, dacht ik: oké, nu gaat het gebeuren. En een week later stond ik weer met ouders te kletsen op het schoolplein in Amsterdam en dan vond ik dat ook weer fijn. Dus je kunt je ook afvragen hoe ambitieus ik werkelijk ben.'

Beeld Foto Linelle Deunk

In elk geval gedreven. Ik las dat je 21 keer het script van De gelukkige huisvrouw hebt herschreven om het Filmfonds ervan te overtuigen dat jij die film moest maken.

'Daar had ik me zo in vastgebeten. Ik wilde die film per se doen. Ik las het boek van Heleen van Royen, ook haar vader is uit haar leven verdwenen, en dat raakte me snoeihard. Vooral die passage dat haar vader een gedichtje in haar poëziealbum schrijft met 'papa' eronder, ik dacht: dit is mijn verhaal. Ik heb alles geprobeerd, maar de scripts werden steeds afgewezen. Ik kreeg het niet voor elkaar. Uiteindelijk heeft Antoinette Beumer de film gemaakt en dat heeft ze heel goed gedaan, misschien beter dan ik het had gedaan, maar nog steeds vind ik het jammer.'

Daarna heb je The Domino Effect gemaakt, ook zo'n film die je per se wilde maken, over de gevolgen van de kredietcrisis voor gewone mensen.

'Ja, de graaicultuur, die houdt me bezig. Hoe is het zover gekomen dat mensen hun heil alleen verwachten van materiële zaken? Gelukkig niet iedereen, hè. Ik heb mateloze bewondering voor mensen die in het onderwijs werken. Hoe een leraar moeite deed voor Thijs om hem aan het lezen te krijgen, dat ontroert me gewoon.'

Je moest nogal wat hobbels nemen om die film te maken.

'Het was een traumatische film. Ik kreeg een conflict met de producent, waardoor materiaal dat ik had gedraaid, in Amerika werd vastgehouden. Ik zal je de details besparen, maar het ging om geld. En macht. En ik wilde niet capituleren, ik dacht: ik maak die film af. Het werd een nachtmerrie, het heeft me drie jaar ellende gekost. Ik was zo woedend, ik dacht: dit is het mooiste script dat ik ooit heb geschreven, de beste film die ik ooit zal maken, ik ga dit winnen, ik geef niet op. Die film is er gekomen, maar ik heb me er helemaal in verloren. Dat ik dat heb laten gebeuren, dat spijt me nog steeds.'

Wat spijt je het meest?

'Ik had het moeten laten zitten, ik had die film niet moeten afmaken. Mijn relatie ging er min of meer op stuk, mijn kinderen konden de naam van die producent niet meer hóren, ik heb iedereen geterroriseerd met mijn woede. Het was manisch. Filmmaker Jean van de Velde heeft halverwege eens tegen me gezegd: het is maar een film hè, Paula, het is maar een film. Dat ik niet het vermogen had dat in te zien, vind ik achteraf angstaanjagend.'

Weet je achteraf waar die drive vandaan kwam?

'Ik dacht dat ik een fantastische film zou maken. Zover gaat die identificatie: mijn films zijn gewoon kinderen. Dit was een supergoed gelukt kind en ik kon het niet laten doodgaan.'

De film heeft uiteindelijk niet zulke goede recensies gekregen.

'Is dat zo? Ik lees geen recensies meer, behalve als ze goed zijn.' Ze grinnikt. 'Dat klinkt provocerend, maar vroeger was ik dagenlang ziek van een slechte recensie. En ik heb er wel een Gouden Kalf voor gewonnen, hoor.'

Zijn er wel genoeg mensen naar wezen kijken?

'Welnee joh, totaal niet.'

Is dat frustrerend?

'Voor producenten en distributeurs is het belangrijk dat de kijkcijfers goed zijn, mij maakt het nooit zoveel...' Ze stopt, kijkt betrapt. 'O jee, dit is vloeken in de kerk. Dit moet ik niet in Amerika zeggen, dan mag ik er nooit meer werken.' Iets later: 'Het gaat mij om het proces van het maken. Met Guido, mijn cameraman, fietste ik een jaar geleden door nachtelijk Amsterdam, van de ene naar de andere locatie waar we Tonio filmden. Beter wordt het niet, zeiden we tegen elkaar. We hebben een geweldige crew, we maken een bijzondere film, we krijgen alle vrijheid om samen mooie dingen te maken. We telden met z'n tweeën daar op de fiets onze blessings. Dat moet je vaak doen, vind ik. Ik besef het steeds vaker: ik heb een vak waarvan ik zielsgelukkig word, ik ben niet in Syrië op de vlucht met mijn kinderen. Ik heb zo'n mazzel.'

Beeld Linelle Deunk

En in de liefde? Heb je een relatie?

'Ha, daarover wijd ik niet uit. Het is nog niet uitgekristalliseerd, zogezegd. Maar ik heb genoeg liefde in mijn leven, ik ben niet alleen. De kinderen wonen deels bij mij, ik werk, ik heb een vol leven.'

Met twee langdurige relaties die allebei verbroken zijn, zou je kunnen zeggen: de liefde is lastig te regisseren.

'Ik geloof in de liefde, maar niet in de eeuwigheid ervan. Ik ben bang dat ik niet geschikt ben om een heel leven mee samen te zijn. Je drijft uit elkaar of dingen worden onoverkomelijk. Misschien is het verkeerd om die dingen dan niet tóch overkomelijk te laten zijn, maar bij mij is het zo gegaan.'

Je vriendin Pauline zei ook dat je moeilijk afscheid kunt nemen.

'Ja, daarom sleep ik iedereen nog achter me aan.'

Met je ex Sander werk je nog samen.

'Ja, omdat het een bijzonder leuk, geweldig mens is. En hij is de beste editor van Nederland, dus het is ook gewoon eigenbelang, haha.'

Je bent deze zomer 51 geworden, je nieuwe film gaat over een groep vrienden van die leeftijd die de balans van hun leven opmaken. Wat constateer je als jij dat doet?

'Wat ik zeg: ik voel me gezegend. Mensen mogen dan zeggen: ze is nooit zo gelukkig als op de set, ja, maar ik ben óók gelukkig met mijn kinderen, familie, mijn vrienden, de mannen in mijn leven. Het is niet beperkt tot werk.'

Het lijkt alsof die uitspraak je stoort: ze is nooit zo gelukkig als op de set.

'Nou kijk, als ik het kind was van een vrouw die in een interview overkomt als een workaholic die alleen gelukkig is op de set... Snap je? Ik moet dat even corrigeren. Ik ben ook heel gelukkig als ik met mijn kinderen op een strand sta te ballen of als ik met mijn familie in een bootje door de Biesbosch vaar.

'Ik heb altijd graag gewerkt, maar ik heb thuis ook veel voor de kinderen gezorgd, er was altijd eten voor iedereen. Toch hou je dat schuldgevoel. Man, ik ben een wandelend schuldgevoel. Dat hebben vrouwen sowieso veel meer dan mannen. Ik heb wel eens naar mijn hoofd gekregen: je hebt alles half gedaan, je kinderen en je carrière. Ik mag hopen dat dat meevalt. Die kinderen zijn het belangrijkst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden