INTERVIEW

'Ik ben voor veel dingen bang, behalve voor emoties'

Voor haar rol als relatief jonge vrouw met alzheimer won ze de prijzen die iedereen haar allang gunde. Een gesprek met Julianne Moore over hoe ze haar spel expres klein houdt om een personage groot te maken.

Julianne Moore in Still Alice: 'Alzheimer is ook een ziekte waarmee je moet leren leven. Dat is de essentie.' Beeld -

Het was misschien een beetje naïef om te denken dat een van de beste en succesvolste Hollywoodacteurs van dit moment een politiek gevoelige uitspraak zou doen. Toch ligt de vraag op tafel: wat Julianne Moore, die in de film Still Alice in de huid kruipt van een door alzheimer getroffen 50-jarige hoogleraar in de linguïstiek, ervan vindt dat je in een land als Nederland een euthanasieverzoek kunt doen als je aan die ziekte lijdt.

'Dat vind ik een moeilijke vraag', zegt Moore tegen de aanwezige journalisten. 'Alice Howland, het personage dat ik speel, is aan het begin van de film een andere Alice dan aan het einde. Je kunt je afvragen of het beter was geweest als ze die onttakeling niet had hoeven meemaken. Wat ik goed vind, is dat de film zich daarover niet uitspreekt, maar je laat nadenken over belangrijke vragen: wat is menswaardig? Wanneer heb je nog een goed leven? Ik denk dat er geen regels voor zijn.'

Begin februari, een Londense hotelkamer. Julianne Moore (54) is als gesprekspartner even beheerst als in veel van haar films. Ze geeft beleefd, maar summier antwoord - drie, vier zinnen, en haar blik gaat de tafel weer rond voor een volgende vraag. De ontmoeting vindt plaats vóór haar grote triomftocht: twee dagen later zal ze met haar vertolking van Alice Howland een Bafta (de Britse Oscar) in ontvangst nemen voor beste vrouwelijke hoofdrol. En weer twee weken later houdt ze in het Dolby Theatre in Hollywood een Oscar in de lucht.

Vier sterren

De makers van Still Alice trappen niet in de valkuilen van het ziektegenre, vindt Pauline Kleijer in haar viersterrenrecensie. De film weet zonder effectbejag te ontroeren door zijn heldere toon: terughoudend en waar nodig hard.

Van porno-actrice tot alcoholiste

Het is, na vier nominaties, gek genoeg haar allereerste in een carrière die dik is bezaaid met glansrollen: van porno-actrice in Boogie Nights tot de aan farmaceutica verslaafde Linda in Magnolia en de met haar seksuele geaardheid worstelende Laura Brown in The Hours, tot de disfunctionele alchoholiste Charley in A Single Man. 'Acteren gaat niet over identificatie', zei ze eens in een interview, 'maar over empathie voor de menselijke soort.' Moore, nu: 'Ik ben voor veel dingen bang, behalve voor emoties. Dat is acteren voor mij: het op een veilige manier onderzoeken van grote emoties.'

Moore speelt vaak misfits: vrouwen gevangen in een leven dat hun niet past. Niet zelden balanceren ze op de grens van wat nog geestelijk gezond wordt genoemd. Waar minder getalenteerde collega's zo'n rol misschien met dikke klodders verf zouden inkleuren, is Moore meestal ingetogen - met neurotische, woedende of hysterische uithalen op de juiste momenten.

Dat ze voor deze rol een Oscar zou krijgen, lag voor de hand. En niet alleen omdat er in Hollywood een traditie is in het bekronen van acteurs die mensen met ernstige ziekten spelen. 'Julianne Moore is op haar best', schreven de Engelstalige kranten naar aanleiding van Still Alice. Ze schetsten hoe ze in mimiek en oogopslag, en in de kleinste handelingen, invoelbaar maakt hoe het moet zijn om je geheugen te verliezen.

Ze zei ja tegen deze rol omdat het voor het eerst was dat het verhaal van alzheimer werd verteld vanuit de patiënt, niet vanuit de partner of verzorger. Moore las het script dat producenten Wash Westmoreland en Richard Glatzer haar stuurden, en vervolgens de roman van Lisa Genova waarop het script is gebaseerd. 'Ik kon niet ophouden met huilen. Ik las het verhaal van een intelligente vrouw, op het hoogtepunt van haar carrière, die een ziekte krijgt die haar aantast in de kern van haar bestaan: haar taal, haar intellect.'

(Tekst loopt door onder afbeelding)

Filmstill uit Still Alice Beeld Killer Films

'Je ziet wat iemand verliest als hij ziek is'

Bizar toeval: Richard Glatzer, behalve producent ook regisseur van de film, had een jaar voor hij het script naar Moore stuurde, te horen gekregen dat hij leed aan ALS. Op het moment dat de opnamen begonnen, was hij zijn spraakvermogen kwijt en gaf hij zijn regieaanwijzingen op een iPad. Moore: 'Als je met zijn allen een film maakt over het leven van een vrouw die langzaam maar zeker de controle over haar leven kwijtraakt en je wordt elke dag op de set geconfronteerd met iemand die een vergelijkbaar proces doormaakt, geeft dat extra lading aan wat je aan het doen bent. Het is geen fictie meer: je ziet wat iemand verliest als hij ziek is. Maar ook wat hij wint: ambitie, levenslust, inzicht in wat en wie hij belangrijk vindt in het leven. Dat is precies wat we met deze film óók wilden laten zien; hoeveel je van het leven houdt met het einde in zicht.'

Haar voorbereiding op deze rol was als altijd gedegen. Tijdens haar vrije uren op de set van The Hunger Games: Mockingjay begon ze met haar research; ze bekeek alle documentaires, films en interviews over alzheimer die voorhanden waren. Eenmaal thuis in New York maakte ze een afspraak met de Nationale Alzheimer Vereniging. Die bracht haar in contact met drie vrouwen bij wie de ziekte op jonge leeftijd was gediagnostiseerd. 'Alles wat ik niet wist, heb ik kunnen vragen. Hoe voelt het als je niet meer weet hoe je een keukenkastje opent? Of hoe een deurklink heet? Hoe train je je geheugen? Wat gebruik je daarvoor? Iedereen was extreem behulpzaam.' Ze sprak onderzoekers, deed dezelfde cognitieve tests als alzheimerpatienten ('onthutsend moeilijk') en bezocht hulpverleners en verpleeghuizen waar veelal oude mensen verbleven in een vergevorderd stadium van de ziekte.

'Ik heb meteen tegen Richard en Wash gezegd: ik wil alleen die dingen spelen die ik in het echt heb gezien of waarover patiënten hebben verteld. Veel mensen denken dat alzheimerpatiënten op de een of andere manier afwezig zijn, in hun eigen wereld zitten. Dat heb ik zo niet ervaren, integendeel. Via de alzheimervereniging kwam ik in contact met Sandy Oltz, een verpleegster die op haar 46ste te horen kreeg dat ze aan de ziekte leed. We mailden en skypeten, ze heeft haar 50ste verjaardag op de set gevierd, precies op de dag dat ik, als Alice, een speech moest houden voor de vereniging.

'Sandy heeft veel suggesties gedaan die in de film terechtkwamen: dat ze met een gele marker gaat over alle zinnen die ze leest, zodat ze weet waar ze is in de tekst. In de speech van Alice zit ook een mooie zin van haar: 'Denk alsjeblieft niet dat ik lijd. Ik lijd niet, ik vecht om deel te blijven van het leven om me heen, ik vecht om in contact te blijven met de persoon die ik was.' Ze wilde zeggen: alzheimer is niet alleen een ziekte waaraan je dood gaat, het is ook een ziekte waarmee je moet leren leven. Dat is volgens mij de essentie.'

Filmografie

Laatbloeier Julianne Moore speelde sinds 1991 in zeker 54 films. Enkele belangrijke:

1992 The Hand That Rocks the Cradle

1993 The Fugitive 1995 Nine Months

1997 Boogie Nights

1998 The Big Lebowski

1999 Magnolia

2002 The Hours

2009 A Single Man

2010 The Kids Are All Right

2014 Maps To The Stars

2014 Still Alice

Filmstill uit Still Alice Beeld Killer Films

'Leven in het moment'

Het gesprek komt op het belang van leven 'in het moment'. Zoals Alice's jongste dochter - een rol van Twilight-actrice Kristen Stewart - uit een boek voorleest: 'Het leven is een pijnlijk proces van verlangen naar wat achter ons ligt en dromen van onze toekomst.'

Het is cynisch, beaamt Moore, dat alzheimerpatiënten op een gegeven moment niets anders kunnen dan wat veel gezonde mensen nastreven met dure cursussen mindfulness: aandacht hebben voor het 'nu'. Of ze dat zelf kan, vraagt iemand. 'Ik probeer het. Daarom zit ik op yoga.'

En als dat 'nu' niet bevalt? Met een glimlach beantwoordt Moore de laatste vraag: 'It will pass.'

Sproetenkop Aardbei

In 2007 schreef Julianne Moore haar eerste kinderboek, over een 7-jarig meisje met rood haar en sproeten, Freckleface Strawberry. Autobiografisch natuurlijk: Moore, met Schotse voorouders, werd in haar jeugd gepest vanwege haar afwijkende uiterlijk. Boodschap voor de jeugd: wat je anders maakt, maakt je uniek. Deel vier van Freckleface Strawberry verschijnt dit jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden