'IK BEN GEEN VEDETTE'

Voor het eerst in jaren staat Willeke van Ammelrooy weer op het toneel. Als Annie Bos, Nederlands eerste filmdiva. 'Je kunt zien dat ze zichzelf aan het uitvinden is.'..

De overeenkomsten zijn frappant, soms. Annie Bos speelde in Majoor Frans(1916), naar het gelijknamige boek van A.L.G. Bosboom-Toussaint, de rol vaneen vrijgevochten freule die paard rijdt en schermt als een kerel. Bos,achteraf: 'Mijn interpretatie van Majoor Frans heb ik altijd als eenmislukking beschouwd omdat ik veel te vrouwelijk bleef en ondanks allewilde taferelen niet de figuur werd die mevrouw Bosboom-Toussaint hadbeschreven.'

Willeke van Ammelrooy speelde in een Franse western - 'ik kan me detitel niet eens meer herinneren' - de rol van een vrouwelijkerevolverheld. 'Het was een soort Calamity Jane. Ik loop zo'n saloon binnenmet van die deurtjes die je kon opengooien. Ik bestel whisky, ik rook eensigaar. Het moest er zo stoer mogelijk uitzien. Toen ik de film terugzag,wat denk je: het was vrouwelijker dan vrouwelijk! Niet te geloven.'

En waar Bos op haar 34ste te horen kreeg dat ze te oud was voor film,herinnert Van Ammelrooy zich een ontmoeting met een Amerikaanse producent.'Ik was toen 30, zoiets. Hij keek me aan en zei dat als ik het binnen vijfjaar niet zou maken, ik het verder wel kon vergeten'.

De repetitie in de studio's van Toneelschuur Producties in Haarlem iszojuist beëindigd. Van Ammelrooy (61) werkt nog even de lippen bij. Dekrullen zijn achterover getrokken in een knot. Ze draagt een ruim vallendvest en een joggingbroek. 'Nogal casual, hè. Dat zal straks in devoorstelling niet dramatisch veranderen, hoor. Ik ben geen idool. Anniewel. Annie was een echt vedette.'

Toen 't Licht Verdween is de titel van een multimedialetheatervoorstelling waarin Willeke van Ammelrooy - nog immer Dutch diva,grote dame van de huidige Nederlandse cinema - Annie Bos ontmoet, de stervan de Nederlandse zwijgende film uit de jaren tien van de vorige eeuw,voor wie in een oogwenk de schijnwerpers doofden. Ze stierf nagenoeg invergetelheid in 1975. Spel en filmfragmenten vormen een terugblik op hetleven van een filmidool; het Haarlemse productiehuis en het Filmmuseumwerken samen voor de voorstelling.

Ze heeft wel even moeten nadenken, bekent Van Ammelrooy. Terugkeer naartheater was niet vanzelfsprekend; ze heeft zeker vijftien jaar niet op deplanken gestaan. De techniek die ze in haar toneelopleiding heeft opgedaanom zalen te bespelen is ze wel zo'n beetje kwijtgeraakt na een langefilmcarrière. Die voerde haar van Mira (1971), via een ongelukkige Fransesexploitatie-reeks, avant-garde films en het met een Oscar bekroondeAntonia (1995) naar een heuse Hollywoodproductie, Il Mare met SandraBullock, volgend jaar in de bioscoop. Maar ook: erg dierbaar zijn haarherinneringen aan het toneel niet. 'De Tuin der Lusten van Lodewijk deBoer, in 1969, dat vond ik geweldig om te doen. Maar ja, er was ook zoietsals Mara Fem Has & Pink in 1978, met vier vrouwen. Stonden we te spelenvoor een zaal vol soldaten, allemaal een kratje bier onder de stoel. Dansprak ik heel dramatisch: oh, mijn kinderen naar Marokko. En dan loeide dezaal: wat heb je onder je rokken?!'

Het was de foto die de doorslag gaf. Annie Bos, 85 jaar, voorovergeleund in een stoel, de handen gevouwen voor de knieën. Haar benen zijnin steunkousen gestoken. Ze draagt een zonnebril. Ze is sneeuwblind nadatze in haar loopbaan lang in felle Jupiterlampen heeft gekeken om tranen opte wekken. Van Ammelrooy: 'Op de foto staan de vrouwtjes die ik speelde.Het is een Antonia, het is een mevrouw Lauwereyssen in Lijmen/Het been. Hetzijn de vrouwtjes waarmee ik succes heb gehad, de laatste jaren.'

Hadden de makers van de voorstelling iemand anders dan zij kunnen nemenvoor deze rol? De initiatiefnemers, regisseur Bart Oomen en dramaturgStefan Ram, twijfelden niet. Naast uiterlijke gelijkenis, zien zeparallellen in het spel. Beide actrices vormen in hun films 'eilanden inhet geheel'. En in weerwil van Van Ammelrooys ontkenning: idool waren zeallebei.

Zelf zegt ze: 'Natuurlijk had het een ander kunnen zijn. Actrices diebeter zouden zijn dan ik, met meer toneelervaring. De uitstraling van diva?Oké, leuk. Maar dat is iets voor het publiek. Ik kan er verder weinigmee.'

Zelfs het aantal films waarin ze speelden komt nagenoeg overeen, zo'nvijftig. Ammelrooy leerde uit de informatie van Oomen en Ram dat Bosworstelde als pionier in het nieuwe vak, vaak in gevecht met regisseurs -en dat ook nog eens als mooie, jonge vrouw; de overlevering wil dat Bos weleens het advies kreeg om warme relaties aan te knopen met producent offinancier (Van Ammelrooy: 'Ook zij is er nooit op ingegaan, daar waren weallebei heel sterk in'). Op het doek zag ze hoe Bos zich redde zonder hulpvan het woord, met wat overdreven gebaren, zeker, maar ook met underacting.'Je kunt zien dat ze zichzelf aan het uitvinden is. Ze heeft maar weinigregisseurs gehad.

'Ook ik heb het acteren in films uit ervaring moeten leren. Wie heeftmij ooit les gegeven? Nobody. Maar er is techniek nodig om een monoloogtegen een rijdende camera af te steken, en intussen precies op een meterafstand te blijven omdat anders het beeld onscherp is. Je moet oefenen omeen liefdesscène tegen een plakkertje op een scherm te spelen. Ja, FonsRademakers deed wel eens wat voor, maar daar had je niks aan. Wat datbetreft, is er weinig veranderd in al die decennia. Er is nog altijd geenfilmindustrie in Nederland. Het is vallen en opstaan. Nu ben ik bezig meteen eigen studio voor jonge mensen. Zodat zij er geen achttien jaar overhoeven te doen, zoals ik.'

Maar waar de loopbaan van Annie Bos abrupt eindigde, is de agenda vanVan Ammelrooy nog altijd vol. Ze heeft recente aanbiedingen uit Engelanden de Verenigde Staten afgeslagen. Het afgelopen jaar zat ze vijf weken inChicago, voor negen draaidagen. De Argentijns-Nederlandse regisseurAlejandro Agresti vroeg haar voor Il Mare, haar eerste Hollywoodfilm. Zespeelt er de moeder van hoofdrolspeelster Sandra Bullock. Van Ammelrooy hader een eigen trailer. Mom stond erop.

'Alejandro heeft geweldig voor me gevochten, bij Warner Bros, bijSandra. Zoiets heb ik een Nederlandse regisseur nog nooit zien doen. Sandrawas fantastisch. Als ik me bezwaard voelde na een zoveelste take, zei ze:wees blij! Geld genoeg. Geniet! Na de opnames verdween ze in zo'ngeblindeerde bus met bodyguards voor de deur. Het lijkt arrogant, maar ikbegrijp het wel. Je hebt anders geen leven. Je wordt opgegeten, daar.'

De vervulling van een droom was het niet. 'Ik zeg het vaak tegen mijnleerlingen die ambities in die richting hebben: wát Amerika? Kijk naarEuropa. Kijk naar die geweldige regisseurs. Je kunt hier fantastisch werkkrijgen. Waarom die eenzaamheid, die ellende opzoeken?'

Ook Annie Bos heeft het even geprobeerd in de VS, zonder veel succes.Dat ze in haar carrière betrekkelijk vroeg is afgehaakt, is volgens VanAmmelrooy niet zo verwonderlijk. Het patroon geldt nog steeds. 'Vraag hetMonique van de Ven, vraag het Renée Soutendijk: vanaf 35 jaar tot pakweg45 is de moeilijkste periode voor een actrice. Maar ik heb in elk gevalnooit bij de telefoon zitten wachten. Nooit doen.' Ze maakte documentaires,regisseerde een eigen speelfilm, De vlinder tilt de kat op, - 'en toen ikecht niks meer wist, ben ik een boek gaan schrijven'. En vervolgens kwamenweer de aanbiedingen.

'Het is de liefde voor het vak, denk ik. Ik heb het wel eensaangeboden: laat me desnoods maar de kabels dragen. Dat meende ik echt.'En wat ook heeft geholpen: 'Ik ben nooit zoals Annie met een notarisgetrouwd. Dan kom je echt in een andere wereld.

'Die bitterheid die zij moet hebben gevoeld, heb ik zeker niet. Het zitook niet in mijn karakter. Bij mij is het: wat er ook gebeurt, ik zorg erwel voor dat ik een leuk leven heb.'

Ze biecht op zenuwachtig te zijn voor de première. 'Tja, waarom doe jehet dan? Het project staat dicht bij me. Het gaat heel erg over film. Maarik ben nog niet zeker over de voorstelling. Net zo min als ik zeker ben vanregie in films. Ik zoek het wel op, hè. Nee, niet omdat ik die onzekerheidwel lekker vind, oh nee. Het is meer dat ik bang ben om te zeker teworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden