'Ik ben geen linkse naïeveling die huilie-huilie doet'

Cabaretière Sanne Wallis de Vries presenteert de Nationale Boekenquiz. Dat was wennen, want haar stand-upstand moest 'uit'. Stand-upstand?

Sanne Wallis de Vries: "Ik heb ervoor gekozen vluchtelingen te helpen. Er bestaat toch iets als je burgerlijke plicht?" Beeld Valentina Vos

Neem nou die jongens in Steenbergen en Geldermalsen die zongen dat er een piemel in moest, zegt cabaretier Sanne Wallis de Vries (45). Om uit te leggen hoe een losse gedachte zich ter plekke kan ontwikkelen tot een vast onderdeel van een voorstelling is ze in haar 'optreedstand' geschoten, het gebeurt wel vaker tijdens het interview.

'Ach, die jongetjes... Een piemel! Kleine tip voor de jongelui: van alles wat je in een vrouw kunt stoppen, is een piemel het meest gangbare. Als je iemand iets aan wil doen, kun je beter voor iets minder gangbaars kiezen. Dus ik stel bijvoorbeeld voor om van piemel ongeschilde ananas te maken. Of een grote tak met zijtakken.'

Die toon, dus. 'En dan zeg ik er natuurlijk bij dat ik ook wel begrijp dat de piemel helemaal niet kan worden vervangen door een ongeschilde ananas, want het moet een woord met twee lettergrepen zijn. Anders zingt het niet lekker.'

Vanaf maandag presenteert Sanne Wallis de Vries op NPO 2 vijf keer de Nationale Boekenquiz, een programma van de VPRO waarin schrijversduo's als Peter Buwalda en Robert Vuijsje het tegen elkaar opnemen. Het is Boekenweek, immers. Ze belooft: 'Het wordt een kleurrijke bedoening.'

Haar optredens in Taarten van Abel en De Slimste Mens trokken de aandacht van de producent. 'Ik dacht: zo hee! Dat is een leuke kans. Als het goed gaat, ligt er voor mij een nieuw terrein braak.'

Wennen was het wel. 'Als de camera's aangaan, schiet ik in mijn optreedstand. Die is, eh,nogal warrig. Dat werkt het best bij mij. Een zin beginnen en het plotseling over iets heel anders hebben. Het is mijn stand-up-modus. Maar tijdens de opnamen moest ik zo strak mogelijk werken, zodat er niet onhandig geknipt hoeft te worden. Als presentator van een quiz moet je vaart maken. En nu kijken we even naar de tussenstand. Of: en morgen zitten hier... Bij de babbeltjes met de kandidaten mag ik tijd verspelen. Want dat kan er uiteindelijk allemaal uit.'

Daarnaast: 'Televisie is killing.'

Nationale Boekenquiz

In de Nationale Boekenquiz (VPRO) met Sanne Wallis de Vries worden vanaf maandag acht schrijversduo's bevraagd over de Nederlandse letteren. In de eerste aflevering gaat de strijd tussen Esther Gerritsen en Jamal Ouariachi, en Peter Buwalda en Robert Vuijsje. De andere koppels: Ellen Deckwitz en Ingmar Heytze, Hanna Bervoets en Niña Weijers, Elfie Tromp en Jerry Hormone, Joost de Vries en Marja Pruis, Paulien Cornelisse en Maartje Wortel en Henk van Straten en Ivo Victoria.

Waarom is televisie killing?

'Het theater is mijn grondgebied, dat is bekend terrein. Daar kan ik bijsturen. Bij tv heb ik het zelf bijna nooit voor het zeggen, nog los van het feit dat je niet weet wie het allemaal kan zien. Ik ben begonnen bij Kopspijkers, dat was mijn eerste televisie-ervaring. Er stond exact omschreven wat ik moest doen en wat ik moest zeggen. Ik zat ergens, de camera stond daar en verderop nog een, en ik mocht bijna niet bewegen. Dat was mijn aandeel. Een fijn, veilig begin. Dat is nu dus andere koek.'

Sanne Wallis de Vries als (de toenmalige) koningin Beatrix in Kopspijkers. Beeld anp

De Nationale Boekenquiz is slechts een tussenstap. Ze werkt aan iets groters, een solovoorstelling, haar zesde en de eerste sinds 2011. De rentree staat gepland voor begin 2017.

Na haar vijfde solovoorstelling, Kaka Passa, speelde ze onder meer in de filmtrilogie Mees Kees en Soof. Met Paul Groot trad ze op in Adèle, een dubbelportret over het leven van Adèle Bloemendaal, en ze excelleerde in het muziektheaterstuk Sweeney Todd van Stephen Sondheim. Daarnaast is ze regelmatig te zien in Koefnoen en Cojones, vaak verscholen in typetjes.

En nu voel je weer de urgentie om de theaters in te gaan met een nieuwe solovoorstelling.

'Eh, nou ja, urgentie...'

Het stond in het persbericht, je hebt het toch zelf gezegd?

'Dat heeft die man er een beetje van gemaakt. Ik moet hier even goed over nadenken.'

Even later: 'Stand-upcomedy was het eerste baantje waarin ik tot mijn recht kwam. Het klopte met wat ik kan. Ik vond mijn plek. Ik kon schrijven, grapjes maken en iets zeggen over onderwerpen die ik belangrijk vind. Maar ik had er lange tijd geen behoefte meer aan. Na Kaka Passa was ik even uitgepraat. Dat is veranderd. Ik voel de behoefte weer.'

Er is ook veel om te bespreken en te becommentariëren.

'Het zijn heftige tijden. De vlam zou zomaar in de pan kunnen slaan.'

Zichzelf corrigerend: 'Nee, de vlam slaat al in de pan. En daar heb ik wel iets over te zeggen. Wat zijn we aan het doen? Hoe gedragen we ons ten opzichte van vluchtelingen? Ik vind het geen probleem om kleur te bekennen. Niet zeggen hoe het precies zit, maar mijn standpunt kenbaar maken. Dat wil ik vormgeven op het toneel, naast allemaal dingen die daar niets mee te maken hebben en waar ik gewoon zin in heb. Muziek maken bijvoorbeeld. En onzinnige conferences houden. Ik zal hopelijk meer zingen. Dankzij Sweeney Todd en Adèle heb ik mijn stem verder kunnen ontwikkelen. Ik wil een theatrale ervaring bieden, zonder iemand de les te lezen.'

En meer maatschappelijk geëngageerd dan ooit tevoren?

'Ik zie het nu nog voor me als een mozaïek, met muziek en stand-upcomedy over maatschappelijke ontwikkelingen. Zoals het vluchtelingenprobleem, ja. Als het programma over een maand klaar moest zijn, zou ik daaraan wel een stukje wijden.'

Wat voor stukje?

'Ik kom gewoon niet verder dan de vaststelling dat honderdduizenden mensen in nood zijn. Mensen die geen kant op kunnen, en die we dus moeten helpen. Daar kun je als politicus met een ultrarechts standpunt naar kijken en zeggen dat onze manier van leven onder druk staat. Maar het zou misschien ook in je op kunnen komen je kiezers te wijzen op solidariteit, fatsoen en bestaande richtlijnen.

'Mijn manier van leven, en dat van velen met mij, komt eerder onder druk te staan door die uitspraken van Halbe Zijlstra en Wilders. Daarvan heb ik veel meer last dan van vluchtelingen. Kijk naar de aantallen, kijk naar de cijfers. Ook als mensen die naar Nederland komen onze manier van leven zouden willen veranderen, lukt het ze niet. Dat laten wij toch helemaal niet gebeuren?'

Vorig jaar richtte ze Loket Leros op, een stichting die geld inzamelt voor vluchtelingen op Leros, waar zich een stille ramp voltrok. Haar broer heeft een huis op het Griekse eiland, haar moeder woont er een paar maanden per jaar. Hulp aan vluchtelingen werd nauwelijks geboden.

In oktober organiseerde ze in de Kleine Komedie samen met Jelleke van Rijsoort en Coot van Doesburgh een benefietavond, Leros Roept!, met optredens van onder anderen Rob de Nijs, Henny Vrienten, Jenny Arean en Brigitte Kaandorp. Met de opbrengst werd een voormalig ziekenhuis op het eiland omgebouwd tot opvangtehuis voor kinderen, zieken en bejaarden. 'Ik probeer een steentje bij te dragen, meer is het niet.' Drie jaar eerder al begon ze zich in te zetten voor vluchtelingen. 'Ik zag beelden uit Turkije van gezinnen op de vlucht. Het werd winter. Dit kan niet, dacht ik, kinderen in de kou met blote voetjes in slippers. Ik heb contact gezocht met Tineke Ceelen van Stichting Vluchteling en ik kon wat dingen voor ze doen.'

Tineke Ceelen, directeur van Stichting Vluchteling.

De linkse wegkijker die in actie komt.

'Ik denk humanitair en praktisch. En ik heb me ingelezen. Je moet een lenige geest hebben om te beweren dat ik huilie-huilie doe en een linkse naïeveling ben. Ach, ik leg het met liefde naast me neer. Het is zonde van de energie. Die wordt op dit moment vooral gestoken in onderlinge verwijten en beschuldigingen.

'Als je niet roept dat de grenzen dicht moeten, ben je een gutmensch en een policor wegkijker. Ik ga er niet meer tegenin, het heeft allemaal geen enkele zin. Ik heb iedereen geblokt op Twitter die mij beledigt. Vroeger ging ik er nog wel eens op in. Die moet ik even opvoeden, dacht ik dan. Hup, kreeg ik weer de volle laag. Dus daar ben ik maar mee gestopt. Nu zit er heel af en toe nog eentje tussen. Linkse kut. Moslimhoer. Moslimhoer, echt! Het is behoorlijk eng wat er wordt blootgelegd. Ik ben geneigd te zeggen dat ik dat duizend maal enger vind dan een vluchtelingentsunami.

'Ik probeer alleen iets bij te dragen. Niet alleen voor de Stichting Vluchteling, maar ook omdat ik met eigen ogen heb gezien hoe het er op een eilandje als Leros aan toe gaat.'

Wat zag je?

'Natte mensen die aankomen met bootjes. Behalve een rugzakje, hun kleren en drie kinderen hebben ze niks bij zich. Nu is de boel aan het veranderen, maar afgelopen oktober konden ze nog doorreizen nadat ze geregistreerd waren. En terwijl ze daarop wachtten, moesten ze eten krijgen en droge kleren. Mijn moeder sloot zich aan bij de vrijwilligers, heel praktisch en heel concreet. Er was geen geld. Ikzelf kan mijn leven niet in dienst stellen van vluchtelingen, maar ik kan wel helpen door geld in te zamelen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Syrische vluchtelingen komen aan op Griekenland. Beeld epa

Er is maar weinig mededogen.

'Veel mensen gaan voorbij aan het feit dat het hier om mensen in nood gaat. Vluchtelingen zijn alleen maar vervelend en irritant. Het beeld beklijft dat die mensen hier komen om de islam te laten overheersen. Huh? Maar die mensen zijn in nood, op de vlucht, dat is toch waar het in beginsel om gaat?'

Daar wordt ook anders over gedacht.

'Ja, en hopelijk worden die geluiden wat milder nu op hoog politiek niveau eindelijk beslissingen worden genomen. Ik ben blij dat Rutte zich uitspreekt en richting poogt te geven aan het beleid. Ik ben alleen bang dat het de verkeerde afslag is; vluchtelingen in Turkije proberen te houden.

'Ik heb ervoor gekozen om te helpen. Ik lig ook liever in een hangmat met een glaasje weet ik het wat, lekker in het zonnetje, maar er bestaat toch ook iets als je burgerlijke plicht? Je kijkt toch om je heen? Ja, je kunt ook niks doen. Dat is nog altijd beter dan protesteren tegen iets waarvan je niet weet wat het is.'

Hoe ga je dit in een voorstelling stoppen?

'Met dia's!' Ze lacht hard.

'Het krijgt langzaam vorm. Ik treed alweer solo op, zo nu en dan een half uurtje. Daarin roep ik in eerste instantie op om de vrede te bewaren en etaleer ik mijn nobele opvattingen. Dat we bofkonten zijn en blij moeten zijn dat we in Nederland wonen. En dat we aardig tegen elkaar moeten zijn.'

Wat saai.

'Daarom gaat het al na vijf minuten helemaal mis.'

Weer in haar optreedstand: 'Ik ben niet aardig voor mijn kinderen, ik wil altijd meer. Mensen die meer hebben dan ik, blijk ik niet te kunnen uitstaan. Het zijn er niet veel, maar toch. Een paar Zweden, één Braziliaan en Beyoncé. Die hebben het beter dan ik. Denk ik. Want ik heb gelezen dat Beyoncé behoorlijk cellulitis heeft. Enzovoort.'

'Wat ik nu doe zijn vingeroefeningen. Ik improviseer al doende op thema's die spelen. En de boel verandert zo snel; misschien is het thema vluchtelingen in januari alweer achterhaald. Tijdens optredens probeer ik het menselijk tekort te behandelen op een hopelijk grappige manier. Of zoiets.

'Het lukt mij vaak niet om privé het leuke, aardige en hartelijke mens te zijn dat ik vind dat ik moet zijn, maar ik heb wel nobele gedachten. Die tegenstelling, daarmee is het leuk spelen, natuurlijk. Tekortschieten.'

Je schiet tekort?

'Ik heb iets geschreven over de ochtend dat ik op Leros vluchtelingen heb geholpen, omdat het iets over mezelf zegt. Er waren mensen bij die stonken, ze hadden dagenlang gereisd. Ik deelde water uit en ik vroeg aan een jongetje of hij even wilde helpen. Hij stonk. Gatverdamme! Daar sta je dan als vrouw die even komt helpen. Die stank! Daar moet ik iets mee doen. Nou, daar gaat ze hoor, de helpster, de vrouw met de goede bedoelingen. Pffff.

'Oh ja, en toen die bootreis naar Athene. Ik had te laat een kaartje gekocht, dus ik kon geen slaapcabine meer krijgen. Ik mocht gelukkig op de gang slapen. Ik werd wakker van stemmen, het klonk Syrisch. Hohoho, dacht ik, wat gebeurt hier mensen? Ik heb jullie gisteren misschien wel een boterham gegeven en nu liggen jullie daar, onder die lekker knisperende lakentjes, en ik hier op de gang. Een nachtje op de gang en ik was al van slag. Daar wil ik iets over vertellen; over de vlam die in de pan is geslagen en mijn tekortkomingen.'

Dat klinkt...

'Er moet heel hard om gelachen kunnen worden. Dat ook natuurlijk.'

Nationale Boekenquiz, van maandag tot en met vrijdag op NPO 2, VPRO, 19.55 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden