'Ik ben een tijdelijk poppetje'

Acteur Jeroen Spitzenberger is opeens overal: op tv, in de bioscoop, in het theater. Alle reden dus om te proberen tot een openhartig gesprek te komen. 'Wat het gevecht is in mijn leven? Dat gaat je geen reet aan.'

Jeroen Spitzenberger - Assistentie: Merel Klaassen en Louise Brenneke Beeld Aisha Zeijpveld

Dat hij wel eens de Hugh Grant van de lage landen wordt genoemd, blijkt eigenlijk best logisch als je met acteur Jeroen Spitzenberger (40) over straat loopt. Charmant vraagt hij op straat de weg naar het Amsterdamse hotel The Dylan, waar geluncht gaat worden, een aanwijzing wordt beloond met een complimentje en eenmaal aangekomen op de plaats van bestemming luistert hij aandachtig naar de serveerster die hem de werking van de theepot uitlegt. En dat terwijl hij een stevige jetlag heeft. Hij is net terug van een zesweekse reis naar Mexico die hij maakte met zijn zoontjes van 5 en 7 en zijn van oorsprong Mexicaanse vrouw.

Je pr-agent zei: 'September wordt een heuse Jeroen-maand.'

'Dat zijn haar woorden, hè. Ik denk helemaal niet zo. In zekere zin is het business as usual. Ik heb het eigenlijk altijd druk. Het is soms wel even schakelen. Want Meester Kikker is natuurlijk een volkomen ander verhaal dan Vlucht HS13. En Venus is weer iets totaal anders dan Een echte Vermeer.'

Is het nog lastiger dan je denkt om zo'n kikker te spelen?

'Er komen wel wat fysieke strapatsen bij kijken die in eerdere rollen niet aan de orde waren. Als ik als schoolmeester in een kikker verander, heeft het bijna iets van een epilepsiepatiënt die een toeval krijgt, met nog nét niet het schuim op de mond. Maar dat moet je bij een kinderfilm wel goed doseren. De regisseuse heeft weleens vanachter haar monitor geroepen: 'We maken hier geen horrorfilm, hè?' Dan weet je dat je er net twee tandjes overheen bent gegaan. 'Maar Han van Meegeren in Een echte Vermeer is nog gecompliceerder. Die man heeft echt bestaan, maar wij hebben een filmversie van hem gecreëerd. Dat was een enorme ontdekkingsreis. Het was precies waar ik naar zocht: een rol waar ik mijn tanden in kon zetten. Dat is lekker. Ik heb natuurlijk ook vier jaar Divorce gedaan. Met veel plezier, maar het was geen probleem dat daar een eind aan kwam, zal ik maar zeggen.'

Je zat voor de rol van meestervervalser Han van Meegeren elke ochtend twee uur in de make-up waar je met prothesen, siliconen, andere tanden en ander haar een volstrekt ander uiterlijk kreeg aangemeten. Dat was nodig was omdat je door je rol in Divorce het imago van de ideale schoonzoon hebt gekregen, vertelde producent San Fu Malta. Dat swiebertje-effect moest worden weggepoetst.
'Ja. Regisseur Rudolf van den Berg gaf toen ik door de audities was meteen te kennen dat er nog een belangrijke hobbel te nemen was. Hij zei: 'Je bent te aardig in je gezicht. Ik moet iemand hebben die er onbetrouwbaar uitziet.' Dat snapte ik.'

De audities waren spannend. Na de eerste ronde waren er nog vijf acteurs over. Toen hebben ze een tweede ronde gedaan. Weet je waarom jij het uiteindelijk bent geworden?

'Nee. Als ik in zo'n proces stap, hoef ik niet het tussentijdse schoolrapport te lezen.'

CV JEROEN SPITZENBERGER

20 januari 1976 geboren in Rotterdam
1995-1998 Toneelschool Arnhem
Speelt sindsdien in vele films, televisie-series en toneelstukken, onder meer De Dominee, De Tweeling, Jackie, Mannenharten, Süskind, Sorry Minister, Bloedverwanten en De Prooi.
2007 breekt door bij het grote publiek met zijn rol in de film Alles is Liefde
2012-2015 speelt Boudewijn in RTL4-serie Divorce
2014 VPRO-kinder-serie Vrolijke Kerst,
toneelstuk Blauwdruk voor een nog beter leven van het Nationale Toneel.
2015 Films The Paradise Suite, Mannenharten 2, Ja, ik wil
2016 Hoofdrol in de film Meester Kikker, hoofdrol in de film Een echte Vermeer, ook te zien in tv-serie Vlucht HS13, waarin hij samen met Katja Schuurman en Daniël Boissevain de hoofdrollen speelt.
Op 2 oktober gaat het toneelstuk Venus in première, waarin hij samen met Georgina Verbaan de hoofdrol heeft.
Jeroen Spitzenberger is getrouwd en heeft twee zoons.

Het was het moment dat je je zoontje een klap geeft als hij afscheid komt nemen om met zijn moeder naar het buitenland te vertrekken. Rudolf van den Berg was in shock, vertelde hij. Het lag meer voor de hand dat heel sentimenteel te maken.
'O ja, ik weet nog dat hij daar heel enthousiast over was, haha. Eigenaardig toch?'

Ik vroeg Van den Berg wat hij jou zou vragen als hij mij was. Hij vroeg zich af waar jij, met je keurige achtergrond, het vandaan haalt om de donkere kant van die getormenteerde kunstenaar te spelen.
'Hm. Ik begrijp het eerder als zo'n vraag door een journalist wordt gesteld dan door iemand uit het vak. Want volgens mij is het antwoord altijd: het komt uit je verbeelding. En dat vul je aan met observaties en persoonlijke ervaringen. Een goed verhaal en een goede regisseur halen dat in jou naar boven. Daar komen de noten vandaan, ik ben enkel de muzikant. Het zit hem allemaal in het materiaal. Ik heb zo vaak gehoord dat mensen zeiden: 'O, ik wist niet dat je die kleur in huis had.' Nee, we hebben dit verháál ook nog nooit gedaan.'

Beeld Aisha Zeijpveld

Van den Berg zei dat de woede uit je ogen vuurde toen je dat jongetje die klap gaf. En dat hij dat nog nooit eerder bij je had gezien, terwijl jullie samen toch ook de weinig lichtvoetige oorlogsfilm Süskind maakten. Weet je nog waar je op dat moment aan dacht?
'Om eerlijk te zijn, wil ik dat niet vertellen. Ik vind dat goochelaars niet in hun trukendoos moeten laten kijken.'

Heb je het daar met niemand over?

'Nee, met niemand. Ik weet zelf ook maar voor een deel welke put ik opentrek, haha.'

Pierre Bokma heeft weleens gezegd dat acteren een schijtberoep is omdat het elke keer weer een martelgang is om je gedroomde piek te bereiken, en dan lukt het ook nog eens vaak niet. Herken je dat?

Lange stilte. 'Die frustratie snap ik. En het zegt ook iets over zijn ambitieniveau. Kijk, ik ben over veel dingen niet tevreden. Maar ik heb ook geleerd dat je moet loslaten. Ik wil te allen tijde blijven genieten van het proces, ook als het moeilijk gaat. En ik snap zijn frustratie zeker, maar ik denk ook dat je de keuze hebt om níet te worstelen, dat je kunt kiezen er anders mee om te gaan.'

Herken je wel iets in de kunstenaar, Van Meegeren, die je speelt? Die denkt het ene moment: ik ben zo goed als Vermeer, en het andere moment gelooft hij dat hij niet meer is dan een kliederaar en kalkt hij met koeienletters op de muur van zijn atelier: ik kan niks en ik ben niks!
'Nee. Daar heb ik te veel zelfspot en te veel ironie voor. Ik zou mezelf dan voor me zien en denken: nou, nou, aansteller. Zit je hier bij The Dylan een beetje te vertellen van: och, het is zo'n worsteling. Wat een gelul! Stel je niet aan.'

Toch kampen ook ervaren acteurs met grote onzekerheden. Georgina Verbaan ziet de film waarin ze speelt het liefst een paar keer voor de première zodat ze weet wanneer ze onder haar jas moet kruipen. Monic Hendrickx blijft bij iedere rol denken: dit is de laatste, daarna is er niks. Heb jij daar dan helemaal geen last van?
'Nou, het is niet dat ik er helemaal geen last van heb, maar misschien ben ik goed in ontkennen. Ik probeer bepaalde gedachten gewoon altijd weg te drukken. Dat is een heel goede aanpak, haha. Voor mij werkt-ie uitstekend.'

Gewoon lekker in de denial.

'In zekere zin wel, ja. Het gaat allemaal om een mindset en daar ben je zelf voor een heel groot deel bij. Als ik me de godganse dag zenuwachtig loop te maken met scenario's als: o die vindt dít, en die zal wel teleurgesteld in me zijn omdat dát, dan word je gek. Ik zeg niet dat het me vreemd is, maar ik ben me bewust van die dynamieken in mijn hoofd.'

Hoe dan?

'Dan denk ik: focus. Waar gaat het nou echt om? En dan is het antwoord altijd: om de inhoud. Niet om mij. Ik ben een tijdelijk poppetje dat vorm aan iets geeft.'

Georgina Verbaan zit tijdens zo'n première natuurlijk ook niet onder die jas omdat zij het daar zo leuk vindt, maar soms is dat gevoel sterker dan jezelf.

'Mja, weet ik, maar voor een deel ben je daar zelf bij. Het is wel iets wat acteurs in stand houden.' Slaat met zijn hand tegen zijn voorhoofd: 'Oh, ik ben zo nerveus.' En dan krijg je zo'n koket verhaal van hoe moeilijk het allemaal is. Dat kan. Maar je bent ook een volwassen iemand die misschien enige sturing kan geven. Het is haast een vorm van bijgeloof.'

Beeld Aisha Zeijpveld

Hoe bedoel je?

'Mensen kunnen zich ziek denken. Het is een soort rol waarin je je manoeuvreert. Het kwetsbare slachtoffer. 'Ik ben aan de góden overgeleverd.' Verschrikkelijk.' Fluisterend: 'Interviews met acteurs zijn over het algemeen heel erg saai. Allemaal gelul.'

Hoe zit jij dan bij een première als je jezelf op het witte doek iets genants ziet spelen?

'Dan trek ik een waardig gezicht, ook al staan mijn tenen krom. Ik heb ook wel eens bij een première gezeten van een film die ik saai geworden vond. Maar dat vind ik dan niet erg. Dan ga ik aan andere dingen denken. Dan denk ik: hoe kan ik het nu twee uur leuk hebben? O, ik weet wel een leuk vakje in mijn hoofd. En dan ben ik op vakantie.'

En dan te bedenken dat je vroeger best een tobber was.

'Ik heb vroeger zeker allerlei moodswings gehad, maar op een gegeven moment vond ik mezelf daar te oud voor worden. Het is vaak een kwestie van over je eigen schaduw heen springen. Af en toe moet je gewoon even uitzoomen en denken: ik ben geen hartchirurg.'

'Jeroen heeft geen ego waarmee je een stadion kunt vullen', zei regisseur Rudolf van den Berg. Blijkbaar is dat uitzonderlijk voor een acteur.

'Het ligt inderdaad niet in mijn persoonlijkheid om als een hork de set op te komen. Zo van: hier ben ik, nu gaat het grote acteren beginnen. Dat vind ik vooral geestig. Een geestige, narcistische afwijking. En ja, sommige acteurs kunnen daaraan ten prooi vallen. Dan worden ze een personage op zich.'

Acteur Mark Rietman zei ooit dat het leven iets kinderachtigs krijgt als je 50 wordt en je nog steeds andere pakjes aantrekt en doet alsof je niet jezelf bent. Ben je daar bang voor?

'Soms zoom je wel eens uit en denk je inderdaad: ik ga straks naar mijn werk en dan lees ik dus woordjes op die door een ander geschreven zijn. Maar ik weet ook hoe het voelt als ik, zoals vanmorgen, met Georgina Verbaan en regisseur Johan Doesburg aan tafel zit om aan het stuk Venus te werken. Dat voelt fantastisch. Het maakt me gelukkig. Dan probeer ik er verder niet te veel gedachten over te hebben.'

Jouw moeder vulde vroeger hele plakboeken met artikelen over jou. Ze had nooit geloofd dat je als dubbeltje een kwartje kan worden.

'Ja, dat was vooral haar zelfbeeld, denk ik. Het is wonderlijk om over haar te praten, terwijl zij er niet meer is, maar die uitspraak over dubbeltje-kwartje is denk ik wel typerend voor hoe zij is opgevoed. En voor haar afkomst uit Rotterdam-Zuid. Ik heb me verder ontwikkeld dan ze had durven dromen. Dat zegt vooral iets over hoe zij dacht. Over haar angst om te dromen. Ze was bescheiden, een tikje angstig en zich heel bewust van wat anderen van je zouden kunnen vinden. Dat was bij mijn moeder lang een remmende factor.'

Maar die heb jij dus niet.

'Nou... hád. Maar op een gegeven moment kom je tot een conclusie: dit is niet het gedrag dat ik wil. Ik wil niet in deze rol vastzitten.'

Hoezo een rol?

'Iedereen classificeert zichzelf: zó gedraag ik me doorgaans. Dat is dus een beperkende manier van denken.'

In een eerder interview zei je dat je de jeugdigheids-manie in onze samenleving een beperkte manier van denken vindt. 'De preoccupatie met dat jeugdige is een kwaadaardig gezwel in onze samenleving', zei je.
Onderbreekt: 'Ik vind dat nog steeds allemaal waar! Als ik al die Amerikaanse acteurs zie met diezelfde opgepompte lijven, ruik ik angst. Net als bij botox. Angst om buiten het geijkte plaatje te vallen. Voor mij worden vrouwen helemaal niet minder sexy naarmate ze ouder worden. Ik ben mijn hele leven verliefd geweest op Sonja Barend. Behalve dat ik haar briljant vind, vind ik haar zo mooi! Ik vind die jonge meisjes vaak helemaal niet leuk. Ik vind Sonja veel interessanter dan zo'n jong ding dat twee maanden nadat ze haar diploma heeft gehaald ont-zet-tend leuke dingen staat te doen bij BNN. Dan denk ik: good for you, ik zie je over twintig jaar.'

Nu ook weer ben je wars van het soort zaken waarmee andere mensen worstelen. Hoe weet je zo om de geijkte valkuilen heen te dansen?

'Dat vind ik nou een leuke, adequate formulering. Ik herken me er erg in dat ik daar een beetje omheen wil dansen. Anders kom je vast te zitten in een bepaald gedragspatroon. Ik wil niet van piketpaaltje naar piketpaaltje leven. Juist dingen waarvan ik niet weet hoe ze aflopen, trekken mij aan.'

Een beetje zoals de muze van Han van Meegeren tegen hem zegt: 'In het donker op de rand van de afgrond lopen. Geen idee waarnaar je zoekt, totdat je het gevonden hebt. Met de kans dat je in het ravijn dondert. Het gaat erom dat je niet zoekt, maar om wat je vindt.'
'Ja, dat is een van de mooiste zinnen in dat script. Die is me altijd bijgebleven. Daar gaat ook een eventuele verhuizing naar Mexico over. Volgens mij gaat het hele leven daarover.'

Beeld Aisha Zeijpveld

Overwegen jullie in Mexico te gaan wonen?

'Ja. Mijn vrouw zou het liefst volgende week haar koffers pakken. Niet dat ze hier ongelukkig is, ze heeft hier haar vrienden en ze is druk met allerlei theaterprojecten, maar ze mist letterlijk en figuurlijk de warmte van Mexico. Ze zou het mooi vinden als we dat met het gezin langer dan zes weken in het jaar zouden kunnen ervaren. Voor het echie, zeg maar: de kinderen naar school en wij allebei daar werken. Maar dat is tegelijk ook de hobbel nog: wat dan precies? En hoe zit het met de scholing van de kinderen daar en met de veiligheid? Dat is natuurlijk een issue in bepaalde delen van Mexico. Maar als ik er dan weer wat danseriger in sta, voel ik dat ik het graag wil. Dat vind ik mooi, het geeft iets vrijs aan, een soort durf.'

Heb je die durf?

'Ik zou het inmiddels een gemiste kans vinden als we het niet zouden doen. Mijn intuïtie zegt dat het verrijkend voor ons hele gezin kan zijn. Want ongeacht hoe de ervaring uitpakt, je ontdekt van alles. Over jezelf en over elkaar. We zouden het in ieder geval voor een jaar willen proberen. En dan tussen nu en over vijf jaar, want we willen het niet doen als die gasten naar de middelbare school gaan. Het idee heeft inmiddels dusdanig postgevat in ons hoofd dat het niet meer ophoudt met kriebelen. Zit ik ineens weer een artikel te lezen over een gezin dat zoiets ook heeft gedaan.'

Probeer je je kinderen op te voeden tot net zulke autonome mensen als je zelf wil zijn?

'We zijn daar erg mee bezig, ja. Maar het is opvallend om te zien hoe sterk mijn twee zonen daarin verschillen. Mijn oudste maakte zich bijvoorbeeld ontzettende zorgen dat hij het huiswerk dat hij voor de zomer had meegekregen niet in de zomervakantie had gemaakt. Ik zei: 'Dat is toch helemaal niet belangrijk! We waren op reis, je hebt gezwommen, je hebt Spaans gepraat, je hebt met een auto door Mexico gereden, je bent dingen te weten gekomen over walvishaaien, je hebt een enorme stap gemaakt!' Mijn vrouw kwam daar nog overheen: 'School is niet zo belangrijk hoor, Milan. Wees blij om op reis te zijn, je leert ook van wat je tegenkomt.' Nou, hij kéék ons aan... Dan merk je dus dat de neiging om je te conformeren en de angst om niet door anderen gewaardeerd te worden er al vroeg in zitten. Terwijl hij dat nadrukkelijk niet van mij meekrijgt.'

Bij Han van Meegeren ligt de oorsprong van zijn zucht naar erkenning in de relatie met zijn vader, die hem als kind nooit zag staan. Betekent het feit dat jij die zucht niet hebt, dat jij geen enkel gevecht hebt uit te vechten?
'Waarom zou je denken dat ik geen gevecht heb? Dat heb ik wel degelijk, ja!'

Welk gevecht dan?

'Dat gaat je geen reet aan. Zo, nu komen we bij de kern van het gesprek. Je moet het niet persoonlijk nemen hoor, maar tot dat territorium krijg je beperkt toegang. Ik geef je een sleutel van een deur, maar daar zitten nog wel een paar deuren achter en daar krijg je geen sleutel van. Daar heb je het recht niet toe. Daar heeft niemand het recht toe. Zelfs mijn vrouw niet. Ook in de liefde moet je tussen de regels lezen. Dat is ook een van de thema's in het toneelstuk Venus. Er moet iets van verbeelding overblijven, iets van mysterie. Je hoeft niet alles van elkaar te weten. Ik hoef niet elk geheim laatje van mijn vrouw open te trekken. Natuurlijk vind ik dat ene zinnetje heel goed van Carice van Houten uit Alles is liefde waarin ze zegt dat ware liefde is om met ontploft haar en lekkende tieten op de bank te zitten. Je moet jezelf kunnen zijn. Lelijk durven zijn. Maar dat gezegd hebbend, je wordt ook gek van elkaar als je alleen in joggingbroek en scheten latend op de bank hangt terwijl de ander het caviahok verschoont. In die zin snap ik het heel goed als mensen twee badkamers hebben. Ik hoef niet bij elke scheet aanwezig te zijn. Er moet iets overblijven, iets van verbeelding, iets van mysterie. Zonder verbeelding wordt seks acrobatiek.
'Maar dat ik hier niet de preciese IKEA-gebruiksaanwijzing van mijn Billy-kast ga geven, betekent niet dat ik een soort wandelende neurose ben. En ook niet dat ik als een soort dartelende vlinder ironisch en onthecht door het leven dans. I wish! Kom op, ik heb een gezin met jonge kinderen, een partner, een broer en werk. Dat kan allemaal voor trammelant en tumult en conflictjes zorgen. Maar ik raak daar niet fundamenteel door van slag.'

Heeft het overlijden van je moeder je dat gebracht?

Lange stilte. 'Ja... Dat is een kardinaal punt geweest. Juist in het opzoeken van lichtheid. En praktisch zijn. Ik denk dat ik me vooral realiseer dat ik niks weet. Ook niet wanneer mijn leven klaar is. Begrijp je? En hoe het precies zal lopen. Zowel mijn einde, als mijn leven. Daar ben ik zeer van doordrongen. Sterker nog: daar mediteer ik elke dag op. Dat maakt veel andere dingen behapbaar. Dan is een conflictje op je werk een conflictje op je werk. En een moeilijke fase thuis, een moeilijke fase thuis. Maar dat bepaalt niet je identiteit. Het is niet eeuwig. Niks is eeuwig. Het houdt eens op. In de tussentijd kun je er maar het beter het beste van maken. Als je er zo over denkt, word je, denk ik, geholpen je plek te zien. En dat is een tamelijk kleine plek, uiteindelijk. Het is ontzettend leuk om in het programmaboekje van Venus te staan, of je film in de bioscoop te zien. Ik geniet er met volle teugen van. Maar onsterfelijk word je er niet van.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden