'Ik ben een soort crypto-boeddhist-atheïst'

Rebelregisseur Jim Jarmusch (64) haat Star Wars, al heeft hij nog nooit een film uit de franchise gezien. Met zijn Paterson, over een dichtende buschauffeur, wil hij tegengif bieden tegen de actie en het drama in de megaproducties uit Hollywood.

Jim Jarmusch: 'Mijn in een studio zetten, dat is zoiets als een wolf temmen. Ik moet buiten zijn, op de echte plek, in de wereld' Beeld Patrick Swirc

Het zijn er precies twintig: de keren dat Jim Jarmusch 'I don't know' antwoordt, in een veertig minuten lange conversatie met een groepje journalisten in Cannes. Vooraf legt Amerika's onafhankelijkste filmmaker de spelregels uit, zoals hij dat meestal doet in de mondjesmaat toegestane ondervragingen - interviews zijn niet zijn hobby. 'Ik ben er gewoon slecht in: praten over wat ik maak. Ik analyseer niet. I don't know - zo zullen de meeste van mijn antwoorden luiden. Ik weet het niet, ik weet het niet. Wat denk jij?'

Zonnebril, vlot jasje, vitaal opstaand zilvergrijs haar: ook op zijn 64ste oogt Jarmusch nog jeugdig en onbestudeerd rebels. Hij wilde een rustige film maken, zegt hij over zijn dertiende speelfilm Paterson. 'Een antidotum tegen drama, actie, conflict en films over... eh ik weet het niet, mishandelde vrouwen? En met rustig bedoel ik rustig in de traditie van Ozu. (de Japanse filmgrootmeester van de pregnante kalmte, red.) Niet dat we bewust Ozu of iets anders imiteerden, maar die kalmte leek gepast in een film over poëzie. Bij de poëzie van deze dichter althans.'

Paterson, zo heet zijn hoofdpersonage: een introspectieve buschauffeur in het stadje Paterson, in de staat New Jersey. We volgen hem zeven dagen in Jarmusch' intelligente en delicate komedie over routine, niet-erkend kunstenaarschap en de schoonheid van een alledaags bestaan. Paterson (Adam Driver) schrijft gedichten, zijn Iraans-Amerikaanse vriendin (Golshifteh Farahani) verkoopt zelfgebakken artistiek versierde cupcakes en droomt van een carrière als country-artiest.

Fascinatie voor Paterson

Ooit, nu 25 jaar geleden, maakte Jarmusch vanuit zijn habitat New York een dagtripje naar Paterson. Zo begon de fascinatie. 'Het ligt slechts 30 kilometer verderop, een vergeten plek met een bijzondere geschiedenis. Het was de eerste industriële stad van Amerika: er werd mechanisch textiel geweven, aangedreven door de waterval. Er waren veel vakbondsstakingen, er woonden anarchisten, die komen ook ter sprake in mijn film. En dichters, zoals William Carlos Williams, die in Paterson werkte als huisarts, en Allen Ginsberg groeide er op.' Tegenwoordig is de stad etnisch zeer divers, zegt Jarmusch. 'Een achtergesteld gebied, ruig en hard, vaak gewelddadig, al wonen er natuurlijk mensen die gewone levens leiden. Het is ook een grappige plek. Overal zie je die contradictie van hoop en wanhoop: het ene huis verkrot en pal ernaast staat iemand z'n deur te schilderen.

'Goed, in mijn film zie je misschien wat minder van die wanhoop, maar hé, het is geen sociaal document, het is een film over een dichter.'

Verderop in de Franse hoteltuin zit hoofdrolspeler Driver (33). De rijzige en flegmatieke acteur met zijn doordringende blik brak door met zijn rol als Adam in de tv-serie Girls. Als Darth Vaders verbitterde kleinzoon Rylo Ken vertolkt hij de jongste generatie kwaad in de nieuwe Star Wars. Jarmusch: 'Ik had 'm gezien in Frances Ha en Inside Llewyn Davis en wat stukjes van Girls.' 'Die gast wil ik ontmoeten, dacht ik. Adams gezicht, daar ben ik weg van. Maar ook die manier van bewegen, dat hij de tijd neemt, het lijkt ook helemaal niet of hij acteert. Ik ontmoette hem en hij was zo cool en ingetogen, zo kalm. Ik was heel blij.' Met vriendelijke spot: 'We wisten niet dat hij in Star Wars zou spelen...'

Tekst gaat verder onder de video.

Jarmusch On Tour

Op IFFR gaat Jarmusch' Paterson (118 min.) in voorpremière, ook zijn documentaire Gimme Danger (108 min.) is te zien in Rotterdam.

Vanaf 9/2 draait Paterson in de reguliere bioscoop en reizen zes gedigitaliseerde Jarmusch-titels door het land, als onderdeel van het EYE-programma The Way of Jim Jarmusch: Permanent Vacation, Stranger than Paradise, Down by Law, Mystery Train, Night on Earth en Dead Man.

Star Wars

Jarmusch heeft nog nooit een Star Warsfilm gezien, ook niet die met Driver. 'Omdat ik alles al weet over Star Wars. Ik ken de plot, de personages. Hoe dat kan? Omdat het me is opgedrongen: forced, forced, forced. Ik wil je films niet zien! Ook zonder droom ik al over R2D2.' Bassende stem: 'Rylo Ken, de kleinzoon van... Man, ik kon er al niet aan ontsnappen. En dan stoppen ze Adam Driver uit míjn film in Star Wars? Martelen, dat is het.'

Een van de journalisten werpt op dat Jarmusch, net zoals Star Wars, een trouwe schare fans heeft. Mensen die al decennia met hem meegroeien. Hij vraagt of de filmer dat ook zo voelt, dat hij een relatie heeft met zijn publiek? 'I don't know', klinkt het eerst. Dan: 'Je kunt geen lamp aandoen als je 'm niet in het stopcontact steekt. Het publiek ís het elektriciteitsnet. Nogmaals: ik weet niet wat mijn films betekenen of waar ze vandaan komen. Maar ik zal je zeggen dat ik - overigens pas net - heb bedacht dat mijn laatste films, Only Lovers Left Alive (zijn alternatieve vampierfilm uit 2013, red.), Paterson en Gimme Danger, eigenlijk een soort liefdesbrieven zijn. Gericht aan dingen in de wereld die ik waardeer. Maar als je nu doorvraagt naar de betekenis, antwoord ik: geen idee.'

Gimme Danger, Jarmusch' documentaire-ode aan vriend Iggy Pop en diens band The Stooges, is net als Paterson te zien op IFFR. Ooit was Jarmusch' naam synoniem met het creatieve en onafhankelijke New Yorkse bestaan: punk, post-punk, de Lower East Side van Manhattan. Tegenwoordig geeft hij in interviews af op de stad. 'Ik woon er nog wel, maar ik woon ook in het Catskillgebergte. Een klein huisje, omgeven door natuur. M'n telefoon heeft er geen bereik, er lopen beren, prairiewolven en herten. Mijn droombestaan is drie weken op de berg en dan weer een weekje in de stad. Het is me te luidruchtig in New York, en zo af. Geld, geld, geld! En al die mensen, het zijn er drie keer zoveel als in de jaren zeventig. Ik weet het niet, het inspireert me niet meer zo. Het is een beetje zoals met Parijs, nu toch vooral een stad voor rijke mensen.'

Adam Driver als buschauffeur in Paterson

Script in drie weken

Gevraagd naar zijn dagelijkse routine in zijn huisje op de berg zegt hij: 'Ik word wakker, ik drink thee, ik doe tai chi, ik wandel een stukje, ik werk, maar dat werk verschilt per fase waarin een film zich bevindt. En verder: ik ben een soort crypto-boeddhist-atheïst. Bepaalde onderdelen van het boeddhisme zijn waardevol voor me. Acceptatie. Hier zijn, nu. Dat is het moeilijkst, vaak onmogelijk. Maar al lukt het maar een paar minuten per dag, dat is al iets.'

Hij schrijft z'n scripts meestal in drie weken. 'Liever niet langer. Ik haat het ook om ze te lezen. Het zijn slechts routekaarten. Ja, als je graag kaarten leest of bouwplannen van gebouwen inziet - wat sommige mensen doen - dan is het vast geweldig. Mij is het te abstract. Ik wil het gebouw zien, ik wil rijden op die weg.'

Hij noemt de invloed van Nicholas Ray, regisseur van onder meer Rebel Without a Cause. 'Ik had het geluk als zijn assistent te werken in de laatste jaren van zijn leven. Nic zei: als je alleen maar het script verfilmt, kun je er net zo goed niet aan beginnen.'

Koppigheid

Ook Jarmusch' vader, een eenvoudige zakenman te Ohio, van Tsjechische komaf, was op zijn eigen manier van invloed op zijn werk. 'Is er iets misgegaan met de volgorde, vroeg hij, toen ik hem Stranger than Paradise liet zien. Ben je delen kwijt geraakt? Hij was koppig. Ik ook. Dát heb ik van hem geërfd. Later was hij wel trots.'

Of er iets van hemzelf in het personage Paterson zit? 'Ik probeer niet zo te denken. Het komt uit mij. Maar de films, boeken en liedjes die je hoort, worden ook onderdeel van jou. Ik weet het niet. Ik werk nooit samen als ik schrijf. Is dat een antwoord?'

Twee jaar geleden, toen hij Cannes aandeed met zijn goed ontvangen vampierfilm Only Lovers Left Alive, klonk Jarmusch behoorlijk gedeprimeerd. Nooit in zijn carrière was het bijeenschrapen van geld voor een speelfilm zo moeizaam gegaan, en het geld voor zijn Stooges-docu had hij nota bene zelf moeten voorschieten, tot hij praktisch blut was. 'Ja, het peil was nogal gezakt', zegt de regisseur nu. 'Only Lovers Left Alive speelt in Tanger en Detroit en ik moest vanwege de kosten veel stukjes Detroit in Keulen opnemen, soms ook nog in een studio. Terwijl, mij in een studio zetten, dat is zoiets als een wolf temmen. Ik moet buiten zijn, op de echte plek, in de wereld.'

Inmiddels heeft hij een deal gesloten met de Amerikaanse betaalzender Amazon, die financiering bood voor zowel Paterson als Gimme Danger. 'Amazon was barmhartig, zonder meer. Maar het is ook gewoon een groot bedrijf. Als Paterson een miljard dollar opbrengt, geven ze mij misschien 5 dollar, begrijp je wel? Vroeger kreeg ik geld uit bijvoorbeeld Japan, Frankrijk en Duitsland, genoeg om de film te maken. En als-ie dan af was, verkochten we 'm aan Amerika en de rest van de wereld en deelden we de opbrengst: ik de helft, jullie de helft. Ik maakte de film, zij voorzagen me van financiering. Maar nu...'

Tekst gaat verder onder de video.

The Stooges in de docu Gimme Danger

Even later: 'Begrijp me niet verkeerd, Amazon is fantastisch. Ze onderdrukken me niet, ze bemoeiden zich nergens mee, ook niet met de casting. En ze bekommeren zich ook om de bioscooprelease, die laten ze niet ondersneeuwen. Dit is gewoon de wereld van nu, zo gaat het.'

Nog een zucht. 'O man, als ik toch gewoon geld kon opgraven in mijn achtertuin, telkens als ik een film wil maken...'

Hij sluit vrolijk af, als de pr-man hem verlost. 'Dank voor jullie tijd, voor mij en voor mijn film.'

Grijns: 'Bedenk wat je allemaal had kunnen doen met die tijd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden