IJdele hoop op vernieuwing

Theatermaker Theu Boermans beleeft spannende tijden. In een periode waarin kunstraden en subsidiegevers in een vierjaarlijkse rituele dans weer moeten beslissen over het voortbestaan van de gesubsidieerde kunsten in Nederland, pleit Boermans voor het voortbestaan van zijn gezelschap De Theatercompagnie....

Hoe dan ook: met zijn nieuwe voorstelling De Eenzame Weg bewijst Boermans opnieuw een belangwekkend regisseur te zijn van het klassieke repertoire, dat hij telkens op geëigende wijze afstoft. Zijn reputatie is in die zin al jaren gevestigd; evenzogoed waagt hij zich aan memorabele regies van Shakespeare (Hamlet), Tsjechov (Een Meeuw) en Schiller (Don Carlos) als aan het werk van nieuwe, wilde Duitse schrijvers als Rainald Goetz en Werner Schwab.

Dit seizoen regisseerde Boermans eerst een zeer heldere Ajax met Hans Kesting in de titelrol en nu dan Arthur Schnitzlers De Eenzame Weg (1904). Toeval of niet: het stuk past wonderwel bij de wankelmoedige situatie waarin veel kunstenaars zich momenteel vanwege al die subsidieperikelen bevinden. Hoewel Schnitzlers personages hun onzekerheid vooral aan zichzelf te wijten hebben.

‘Zonder Tsjechov geen Schnitzler’, wordt wel eens beweerd. Wat De Eenzame Weg betreft klopt dat zeker. Het stuk lijkt in meerdere opzichten erg op Tsjechovs Een Meeuw: diezelfde confrontatie tussen de generaties en tussen kunstopvattingen, diezelfde zoektocht naar zingeving. Terwijl bij Schnitzler al die toneelspelers, schrijvers en schilders zich uitermate egocentrisch gedragen, zijn zij bij Tsjechov veel menselijker in hun twijfels. Tsjechov is bovendien een beter toneelschrijver dan Schnitzler – hij heeft minder woorden nodig, is minder omslachtig, en komt in zijn stukken tot een veel dieper inzicht in de kern van het menselijk verlangen.

In De Eenzame Weg treft een stel oudere bevriende kunstenaars elkaar aan het sterfbed van een gezamenlijke vriendin, Gabrielle Wegrath. Welbespraakte types zijn het, die zichzelf erg serieus nemen, maar door een falend sociaal leven in een isolement terecht zijn gekomen. Tegenover hen staat de nieuwe generatie: het jonge meisje Johanna dat danseres wil worden, en Felix, de jonge militair. Zij zijn de zoon en dochter van de zieke Gabrielle; na hun moeders dood verliezen ze het anker in hun leven. De jeugd worstelt met het bestaan, niet in de laatste plaats door het egoïsme van de generatie boven haar, die de herinneringen aan vroeger opnieuw kleur wil geven. Spoken uit een ver verleden dienen zich aan, depressies liggen op de loer.

Voor Boermans gaat De Eenzame Weg ook over de nadagen van de ‘babyboom generatie’. De angst om oud te worden en niet meer mee te tellen, zet hij af tegen de hoop dat de nieuwe generatie het beter zal doen. Een ijdele hoop, zo blijkt, zowel in het echte leven alsook in deze voorstelling. Niet voor niets klinkt tussen de scènes door muziek van Bob Dylan – de icoon van een revolutionaire tijd, die niet tot veranderingen heeft geleid.

Bepalend voor Boermans’ regie is het toneelbeeld: een enorme zwarte speelvloer met gevaarlijke afgronden en golvende bewegingen in de gehele lengte van het Compagnietheater. Het publiek zit aan weerskanten om dit speelvlak heen. De acteurs (onder wie Anneke Blok, Harry van Rijthoven en Jappe Claes) doen in feite niets meer dan op gedienstige wijze de tekst zeggen. Het is vooral Katja Herbers (Johanna) die in deze zeker voor Boermans terughoudende regie het vermogen bezit in de kern van de tekst te kruipen, en haar tragiek voelbaar te maken. Tot kippenvel aan toe, als zij haar hopeloze liefde voor de oudere schrijver opbiecht – een prachtige scène waarin Herbers diep weet te ontroeren. Johanna blaast zeepbellen die ze telkens weer stuk knijpt – alsof ze van zichzelf niet mag fantaseren over een zorgeloze toekomst.

Deze Eenzame Weg ontbeert verder elk spektakel: alleen een zak borrelnootjes die kletterend over de speelvloer rollen, en een immens schuimbad dat uit de hemel op aarde neerdaalt, veroorzaken theatrale effecten. In dat schuimbad verdwijnt tenslotte de getergde Johanna, en dat is een fraaie symboliek. Haar zelfmoord vindt niet plaats in brak water, maar in zuiverend schuim, dat misschien wel voor verlossing staat.

Dat is misschien het enige positieve in dit verder nogal naargeestige, sombere stuk – dat er uiteindelijk verlossing is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden