Profiel Helena Třeštíková

Iedereen telt mee: jarenlang volgt Idfa-eregast Helena Třeštíková de levens van doodgewone mensen

Het documentairefestival Idfa toont zeven van Třeštíková's films en die vormen niet minder dan een geschenk.

Katka, de hoofdpersoon in Třeštíková's gelijknamige documentaire uit 2010.

Het is geen pretje om de aftakeling te zien van Katka, hoofdpersoon in de gelijknamige documentaire van de Tsjechische regisseur Helena Třeštíková. Aan het begin van de film is Katka 19 jaar, een mooi meisje met hoopvolle plannen. Om te beginnen wil ze afkicken van de drugs. Het blijft haar doel in de jaren die volgen, maar terwijl ze een kind krijgt en haar gezondheid zienderogen verslechtert, lukt het haar niet om clean te blijven. De documentaire eindigt wanneer Katka in de 30 is en een zwervend bestaan leidt. De tijd is genadeloos voor haar geweest.

In anderhalf uur balt Třeštíková veertien jaar samen. Zonder een spoor van sensatiezucht toont ze hoe een leven kan lopen. Het is een procedé dat de 69-jarige maker, deze week eregast van het Amsterdamse documentairefestival Idfa, in de loop van haar carrière heeft geperfectioneerd. Portretten die een lange periode bestrijken zijn haar specialiteit, geduld is haar meest in het oog springende eigenschap; soms duurt het zelfs tientallen jaren voordat ze een punt zet achter een documentaire. Maar het zijn vooral haar mededogen en oprechte belangstelling die haar films zo goed maken.

Katka in de gelijknamige documentaire.

Relatief onbekend

Als hoofdgast van het Idfa heeft Helena Třeštíková een fraaie top-10 samengesteld van documentaires (en een enkele speelfilm) die haar beïnvloed hebben. Daarnaast worden op het festival zeven van haar eigen films vertoond. Vooral dat laatste is een geschenk, want ondanks haar lange staat van dienst is Třeštíková relatief onbekend gebleven in Nederland. Ten onrechte: elk van de zeven films is een aanrader, van haar korte afstudeerfilm Miracle (1975) tot haar meest recente documentaire, het huwelijksportret A Marriage Story (2017).

Om met die laatste te beginnen: A Marriage Story omvat maar liefst 35 jaar en is een kroniek van de relatie tussen de Praagse Václav en Ivana. Samen voeden ze vijf kinderen op, van wie er tot hun schrik een paar niet willen deugen. Van frisse architectuurstudenten zien we Václav en Ivana veranderen in tobberige ondernemers, met een meubelzaak die weinig aanloop kent. Hun levensstandaard verbetert wel: de oudste twee kinderen werden  geboren in een piepklein, Oostblok-appartement, later heeft het gezin een ruime vrijstaande woning en komt het in materieel opzicht niets tekort.

Třeštíková begon het stel te volgen voor de in Tsjechië populaire televisieserie Marriage Stories. Van de zes echtparen die ze vanaf 1980 opzocht, bleef ze Václav en Ivana het langst bezoeken. De koppels waren willekeurig gekozen; de enige voorwaarde was dat ze een camera wilden toelaten in hun leven. Doodgewone Tsjechen zijn het, in niets opvallend. En toch fascineren en ontroeren hun verhalen.

‘Naar mijn idee is ieder leven interessant’, zei Třeštíková toen ze in 2008 een European Film Award won voor haar film René. Die nieuwsgierigheid brengt ze op volstrekt natuurlijke wijze over op de kijker. Net als Třeštíková wil je geen afscheid nemen van de mensen die ze filmt, maar blijf je benieuwd naar hoe het ze vergaat. Met Mallory bijvoorbeeld, die net als Katka in haar jeugd verslaafd is geraakt aan heroïne. Mallory lukt het wél om af te kicken, maar dat maakt haar leven er in eerste instantie niet beter op. Het is een wonder dat ze geen terugval krijgt, zo ellendig is het bestaan van deze moeder, die in een auto slaapt en haar kind in een tehuis moet onderbrengen.

De hoofdpersonen en crew van A Marriage Story, 1980 - 2017. Beeld Aerofilms

Zo blijf je ook nieuwsgierig naar René, een slimme jongen die al vroeg in de gevangenis belandt en niet erg hard zijn best doet om het rechte pad te vinden. En naar Honza, de baby die we geboren zien worden in Miracle en die volwassen wordt in de prachtige familiekroniek Private Universe (2012). Op de achtergrond van de persoonlijke verhalen die Třeštíková laat zien, speelt de geschiedenis altijd een rol: het einde van de Koude Oorlog, de splitsing van Tsjechoslowakije, Václav Havels jaren als president.

Geen script

Třeštíková’s films ogen zo simpel en onopgesmukt, dat je gemakkelijk over het hoofd ziet hoe ingewikkeld het is om ze te maken. Omdat ze voor elke documentaire jaren uittrekt, werkt ze altijd aan meerdere projecten tegelijk. Dat moet een logistieke en soms ook emotionele nachtmerrie zijn: zodra er iets belangrijks gebeurt in de levens van degenen die ze portretteert, gaat ze er met een camera op af. Telefoongesprekken en briefwisselingen met haar hoofdpersonen maken vaak deel uit van de film. Třeštíková is zelf niet nadrukkelijk in haar documentaires aanwezig, maar probeert  niet te verhullen dat ze persoonlijk betrokken is. Wanneer René haar besteelt, komt ook dat in de film, net als haar poging om Katka uit handen van de politie te houden.

Er is nog een ander, inhoudelijk knelpunt: Třeštíková’s films hebben geen script. Waar de meeste documentairemakers ongeveer weten waar ze aan beginnen – en dat soms al helemaal hebben uitgeschreven – springt Třeštíková steeds opnieuw in het diepe. Van tevoren is niet te zeggen waar Katka, Mallory, René en de anderen zullen uitkomen. Het leven dicteert het scenario van haar films. Dat vergt moed van de filmmaker.

Gelukkig en heerlijk gewoon

Třeštíková waagt de gok, neemt het lot van haar hoofdpersonen zoals het komt en ziet van alles de waarde in. Of het nu tegenslag is of een meevaller, drama met pieken en dalen of juist een vlak, gezapig bestaan, het heeft haar onverdeelde interesse. Haar lange adem levert een verhelderend perspectief op: pas wanneer de jaren verstrijken, wordt duidelijk wat de gevolgen zijn van de keuzen die we maken. Tijd is de grote beoordelaar.

Iedereen wil het liefst een zo normaal mogelijk leven leiden, is Třeštíková’s conclusie. Ook degenen die er maar niet in slagen. Misschien maakt juist dat Private Universe zo mooi, de film over Honza, zijn twee zusjes en zijn ouders. Ondanks de nodige problemen (er is weinig geld, Honza is een dwarsligger zonder toekomstplannen) is het gezin gelukkig en heerlijk gewoon. En ook dan valt er genoeg te vertellen, bewijst Třeštíková met haar zachtzinnige blik. Over planten die bloeien, studies die mislukken, liefdes die opbloeien, en over de tijd die - altijd te snel - verstrijkt.

Retrospectief Helena Třeštíková, 14/11 t/m 25/11, Idfa Amsterdam. Openbaar gesprek met Třeštíková , Tuschinski 1, 16/11, 13.00 uur.

Helena Třeštíková

Te zien op het Idfa: de beste van Helena Třeštíková

1. Private Universe (2012)

Maar liefst 37 jaar lang, vanaf de geboorte van oudste kind Honza in 1974, volgt Helena Třeštíková het gezin van elektricien Petr en huisvrouw Jana. Eerst in Praag, later in een provinciestadje. Vader Petr hield al die tijd plakboeken bij en levert nuchter commentaar op de gebeurtenissen. Een ontroerende, meeslepende kroniek.

2. René (2008)

René, een onverbeterlijke kleine crimineel, verblijft meer in dan buiten de gevangenis. Meer dan 20 jaar van zijn leven legt Třeštíková vast in dit bijzondere portret van een intelligente, getalenteerde en toch kansloze jongen. René is zich ervan bewust dat de film hem een podium biedt en speelt een intrigerend kat-en-muisspel met de regisseur.

3. Mallory (2015)

De ex-verslaafde Mallory, moeder van een zoontje, doet hard haar best een gewoon leven te leiden, maar het vinden van een woning blijkt al haast onmogelijk. Ondertussen zwerft ze over straat. Een hard, maar toch ook hoopgevend verslag van kafkaëske toestanden bij Praagse instellingen, foute liefdes en af en toe een dosis geluk, dat dertien jaar omspant.

Top-10

Als eregast van het Idfa heeft Helena Třeštíková haar persoonlijke top-10 geselecteerd. Die films vormen een staalkaart van de Tsjechische geschiedenis, Třeštíková’s persoonlijke interesses en haar inspiratiebronnen. Zeer de moeite waard is The Firemen’s Ball (1967), een satirische speelfilm waarmee de dit jaar overleden Tsjechoslowaak Milos Forman, de latere regisseur van onder meer Amadeus en One Flew Over the Cuckoo’s Nest, het communistische regime op de hak nam.

Ook fraai (en zelden te zien) is The Savage Eye, een bijzondere pseudodocumentaire uit 1960. De drie Amerikaanse regisseurs lieten zich voor dit dichterlijke portret van een gescheiden vrouw inspireren door de opkomende cinéma vérité-beweging. 

Als aanvulling op Třeštíková’s eigen films, waarin de Tsjechische geschiedenis altijd doorklinkt, is Citizen Havel (2008) interessant, een blik achter de schermen van het presidentschap van Václav Havel. Regisseur Pavel Koutecky mocht Havel jarenlang filmen, wat leidde tot een zeldzaam open politiek en persoonlijk document.

Time-lapse

Helena Třeštíková noemt haar manier van werken ‘time-lapse’: met tussenpozen keert ze terug bij de mensen die ze filmt, over een langere periode. Ze is daarin niet uniek – ook andere documentairemakers maakten dergelijke portretten. Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk de Britse serie 7 Up, begonnen door Michael Apted, waarin een groepje kinderen om de zeven jaar wordt opgezocht. Wel is Třeštíková waarschijnlijk de meest productieve onder de regisseurs die een dergelijke aanpak kiezen. Ook strekken haar films zich over uitzonderlijk lange perioden uit en houdt ze steeds contact met de mensen die ze filmt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.