Iedereen te vriend houden

Hij stond in 1980 aan de wieg van de Filmdagen, het latere Nederlandse Film Festival. Bij het 25-jarig bestaan kijkt Jos Stelling terug op de beginjaren....

Meteen was het duidelijk. Bij de oprichting van De Nederlandse Filmdagenin 1980 werd zonder dralen besloten jaarlijks filmprijzen uit te reiken.Na de beren, leeuwen, eekhoorns, elanden, tijgers, kikkers, herten enbambi's wisten we dat het een beest moest zijn. Maar wat voor een beest?Het moest wel serieus blijven, want we zouden er volgens planning nog jarenaan vast zitten. De oudste prijzen zijn immers de beste. (Oude) koeien(toenmalig exportproduct nr.1) vielen om die reden af. Toen regisseur WimVerstappen krachtig 'het kalf' in de groep gooide, werd het stil. De 'vanDale' waarschuwde nog: 'een onnozele vent, een groentje''. Een 'goudenkalf' bleek het verlossende alternatief, hoewel ook hier Van Daleprotesteerde: het zou behalve met Exodus 32:4 ook te maken hebben met 'eenonderdanige hulde bewijzen aan rijke mensen' of 'aan geld de hoogste waardehechten'.

Zoals gebruikelijk in de Nederlandse filmwereld - door een lateredirecteur ook wel 'een emmer snot met palingen' genoemd - won de ironie vanhet cynisme. De grappen en woordspelingen zouden we met een fraai bronzenbeeld als logo van het festival makkelijk kunnen pareren.

Eerst waren er zes kalveren; in het tweede jaar waren het er al negen.En omdat de televisie vooral acteurs en actrices op het podium wilde,breidde het aantal zich verder uit en kwamen er zelfs - tot mijn leedwezen- televisiekalveren.

De Kalveren werden een succes. 'De grote prijs van de Nederlandsefilm', werd er zelfs geschreven. En op dat succes wilde iedereen meeliften:een oneindige rij extra 'aanmoedigingsprijzen voor jong talent' werd in hetleven geroepen. Zo wisten sponsors en belangenverenigingen zich soepel teprofileren en was het verder aan ons deze bijprijzen met behoud vaninkomsten via een achterdeur te lozen.

Tegen sommige prijzen leek aanvankelijk geen kruid gewassen, maaruiteindelijk moest zelfs 'De Vergulde Klaver' (van de Viva) het loodjeleggen. De prijs van de filmkritiek heeft het wel tot de dag van vandaagvolgehouden. Dát had weer te maken met ons ultieme uitgangspunt defilmpers vóór alles te vriend te houden. Hetgeen lukte.

Een andere bijkomstigheid van het succes was de televisie. Die had zozijn eigen wetten. We moesten van Hilversum de uitzendingen van deprijsuitreikingen (zes applausjes per kalf) kort houden. Dat viel niet mee.Prijswinnaars bleken vaak last te hebben van de 'microfonites', een vooralin Italië voorkomende ziekte, die zich openbaart als er een microfoon inde buurt is. Bij het horen van de eigen stem verliest de patiënt tijd enplaats volledig uit het oog. Het eruit trekken van de stekker of hethardhandig van het podium verwijderen ('mooie televisie') bleekbespreekbaar.

Ook de hoeveelheid prijzen bleef een heikel punt. Er waren er zoveel dathet pijnlijk werd als je als filmmaker overal naast zat. Zo ging het hetkalf voor de beste film eerst nog naar de regisseur, waardoor bestuurslidMatthijs Van Heijningen, de filmproducent, er steeds naast greep. Dus datmoest veranderd. 'De beste film' ging voortaan naar de producent. Ondanksdeze terechte ingreep bleef Matthijs naast het net vissen. De jury'sbestonden uit non valeurs, oordeelde hij. Ze begrepen er niets van.Matthijs vond ook dat het voor het festival beter was wanneer het bestuurkon ingrijpen.

Met de jury's ging het per jaar moeizamer. Ruzies, misverstanden,protesten én humor wisselden elkaar in hoog tempo af. Een komische pogingtot omkoping van de jury, door een inmiddels aan lager wal geraaktefilmmaker, versterkte weliswaar de teamspirit, maar het zien van 160nationale films in korte tijd bleek toch een onoverkomelijke aanslag op degezondheid. Nadat voorzitter Philip Bloemendal, de stem van hetPolygoon-journaal, had geëist dat de hele jury alle films zou uitzien - hij zakte zelf onmiddellijk in een diepe slaap nadat het lichtnoodzakelijker wijze doofde, waarna de anderen de zaal zachtjes verlieten - volgde al snel de opvatting dat er een voorselectie moest komen, enmeerdere jury's.

Het geheim houden van de uitslag was een kunst op zichzelf. Zo was erde beruchte gang naar de graveur om de teksten op de kalveren tecontroleren. De deur werd daar plat gelopen door lieden die zich allemaalmedewerkers, juryleden, sponsors en zelfs directeur noemden. Eenterugkerend ritueel waren de telefoontjes van genomineerden die voortijdigwilden weten of ze gewonnen hadden, omdat ze geen zin hadden om voor lul'op de tv te zitten'.

Zo ook John Kraaykamp sr. die ik, na wat soebatten, wel moest vertellendat hij een kalf had om ons van zijn komst te verzekeren. Het werd een vande mooiste 'uitreikingen'. Strompelend beklom de oude Kraay het podium ennam overdonderd, ondersteund, spierwit en huilend zijn kalf in ontvangst.Waarmee maar weer eens werd bewezen dat je met acteurs voor een optimaaleffect soepel dient om te gaan.

De uitreiking van de kalveren zelf was steeds weer opnieuw voor degehele organisatie een belevenis. Gelukkig konden we ons erg vermaken bijalles wat fout ging. Maar tot ieders verbazing deden coryfeeën als RobertDe Niro, Giulietta Masina en Sergio Leone wel Utrecht aan.

Echte hoogtepunten bleken de vele momenten dat het rampzalig uit de handdreigde te lopen. Zo herinner ik me een compleet in smoking gestokenMetropole Orkest met een woedende dirigent.

Bij de repetitie wist niemand van ons iets over 'een partituur' en zekerniet wat er dan mogelijk gespeeld zou moeten worden. Dus was er die avondeen stukje van Verdi's Aïda te beluisteren en een voortdurend soort'Alaaaaff' bij elk uitgereikt kalf.

Cynici vonden dat we 'oscartje' wilden spelen (met 0,0001 procent vanhet budget in Hollywood onmogelijk), maar wij wisten dat we de vergelijkingmet andere prijsuitreikingen in Frankrijk, Italië of Rusland met glanskonden doorstaan. Als je daar een prijs kreeg, moest je die soms zelfmeebrengen; in Riga werden lootjes getrokken en in Venetië liep degemiddelde winnaar een gerede kans te worden uitgefloten.

Voor ons was het van het grootste belang iedereen te vriend te houden.Een voorwaardelijk probleem voor elk festival. Het viel voor de gemiddeldevrijwilliger dan ook niet mee om het groeiende legioen teleurgesteldefilmmakers (de jury had 'weer geen niveau' en het kalf stelde helemaalniets voor) adequaat te begeleiden. Toch bleef het gouden kalf fierovereind en leek het zelfs elk jaar sterker uit de strijd tevoorschijn tekomen.

Nadat Fons Rademakers bij een uitreiking bijna door zijn rug was gegaanen ook anderen rugklachten kregen omdat ze het 'loodzware ding per se meteen hand in triomf boven hun hoofd wilden tillen, moest het kalf wellichter en kleiner worden. Daar stond dan weer een flinke poetsbeurttegenover, en zo ontstond een 'glimmend gouden kalf'. In diezelfde tijdvonden nieuwe bestuursleden, directie en sponsors dat 'de filmdagen' een'filmfestival' moesten worden en vooral groter, beter en meer.

Enige jaren daarvoor openbaarde zich al de 'professionelere aanpak' metde plotselinge aanwezigheid van Gert-Jan Dröge (vanwege 'het slotgala').Later verkochten we voor forse bedragen tafels waaraan tijdens deprijsuitreiking gegeten kon worden. Als je dan per ongeluk aanschoof aaneen tafel losers, was daar altijd weer de drank en het verheugd thuiskomen.

Zo werd het voor mij tijd om afscheid te nemen en het geheel op afstandte blijven volgen. In mijn herinnering blijven die rare medewerkersrondspoken, die zich zonder betaling uit de naad werkten en naar wiermotivatie je slechts kon gissen. Zonder hen was er nooit sprake geweest vaneen kalf of wat voor een 'Nederlands gala voor de Nederlandse film' danook.

De filmmaker die beweert niets om prijzen te geven, heeft er vaak nieteen. Ik adviseer hen toch hun best te blijven doen. Het krijgen van eenprijs is goed voor het ego en het ego is tenslotte hetgeen dat creëert.En als datzelfde ego per ongeluk met je op de loop gaat, is er bij hetfestival altijd wel weer een vrijwilliger met een luisterend oor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden