'Idolen zijn ook een beetje angstaanjagend'

Melissa Bank (1961) is een New-Yorkse schrijfster, die voor haar (eerste) verhalenbundel Vrouw zoekt man veel lof kreeg toegezwaaid. Bank vertelt in zeven afzonderlijke, maar met elkaar verbonden verhalen over Jane in verschillende fasen van haar leven....

DE NEDERLANDSE titel van A Girl's Guide to Hunting and Fishing (Vrouw zoekt man) dekt de lading van Melissa Banks debuut maar ten dele en duwt de bundel wellicht ook te snel in de richting van wat in Amerika 'Smart Women's Fiction' wordt genoemd. Het is een genre, waar schrijfsters als Amy Sohn en Kate Christensen toe worden gerekend. De Britse Helen Fielding met haar extreem populaire Bridget Jones's Diary wordt beschouwd als de voorloopster. Zij schrijven over alleenstaande vrouwen, dertigers die geslaagd zijn in hun werk en verlangen naar een vaste verhouding met een man, maar niet in staat zijn die te bewerkstelligen.

Moet het genre inderdaad worden gezien als een literaire beweging, en wie zijn dan die smart women, die slimmeriken? De lezers, de schrijfsters, of de personages?

Bank: 'Dat laatste heb ik me ook weleens afgevraagd en bovendien wordt met die benaming gesuggereerd dat het om werk gaat dat voor een bepaald publiek is bedoeld. Daar heb ik nogal gemengde gevoelens bij.

'Met mannelijke schrijvers gebeurt dat niet. Neem Philip Roth, iemand van middelbare leeftijd die niet gemakkelijk relaties legt en die schrijft over mannen van middelbare leeftijd met een soortgelijk bindingsprobleem. Zijn boeken worden niet verondersteld vooral voor die groep bedoeld te zijn, maar gewoon voor iedereen.'

Voelt zij zich deel van deze groep schrijfsters, of is het meer iets wat haar is opgedrongen? 'Er zijn wel wat overeenkomsten en ik voel me niet volslagen onverwant. Maar ik ervaar het zeker ook als enigszins opgedrongen en de vergelijking met Helen Fielding heeft me wel wat bevreemd.' Bij beide auteurs speelt een eigentijdse, alleenstaande, aan zichzelf twijfelende jonge vrouw de hoofdrol, maar vergeleken met het schreeuwerige, bestudeerd persoonlijke en quasi-openhartige proza van Fielding is het opvallend stil in Banks verhalen. 'Als schrijver ben je in de eerste plaats bezig met het creëren van geloofwaardige, authentieke personages. Je bekommert je bij het schrijven niet om bepaalde trends, wat niet wil zeggen dat die niet aanwijsbaar zijn.'

Een van die trends zou kunnen zijn dat de generatie zelfstandige, geëmancipeerde, hoogopgeleide vrouwen waar Jane toe behoort, vooral belangstelling heeft voor allerlei vraagstukken van individuele aard, van persoonlijke autonomie en minder geïnteresseerd is in collectieve politiek-sociale idealen van emancipatie, onafhankelijkheid en vrijheid, waar feministes van de voorgaande generatie zich druk om maakten. Zou je daaruit kunnen opmaken dat de strijd gestreden is, dat de maatschappij voldoende veranderd is en dat, althans voor deze sociale laag, de doelen zijn bereikt?

Bank: 'Ongetwijfeld hebben de vrouwen van mijn generatie de vruchten geplukt van wat de feministische beweging tot stand heeft gebracht, maar het heeft ons ook een beetje vreemd gemaakt. Ons is van meet af aan voorgehouden dat we alles konden doen wat we wilden, dat we zelfstandig moesten zijn en sterk, en dat we voor onze identiteit niet afhankelijk waren van mannen. Maar we zijn opgevoed door onze moeders en die waren, dat geldt althans voor de mijne, nog ongelooflijk conventioneel. Het voornaamste dat ze mij bijbracht, was hoe belangrijk het was je aan te passen, in te schikken, aangenaam te zijn op alle mogelijke manieren. Dat ging allemaal voorbij aan hoe je je zelf voelde.

'Daarnaast leefde, door invloeden van buitenaf, de gedeeltelijk valse hoop op echte bevrijding en vervulling. Het idee dat onze carrières ons volledige persoonlijke bevrediging zouden verschaffen.' De combinatie van oude en nieuwe conventies heeft verwarring gesticht. Die verwarring lijkt de basis, het drijfzand, waarop Jane's leven rust. Je ziet het bij uitstek in het ironische titelverhaal, waarin Jane, ze is dan al 34, de raadgevingen gaat opvolgen van The Rules, een Amerikaanse gids voor het krijgen van de juiste echtgenoot. De adviezen suggereren dat de vrouw de touwtjes in handen heeft, maar in de grond van de zaak komen die regels neer op wachten en hopen. Ook de motto's die aan elk verhaal voorafgaan, laten een mengeling van moderne en ouderwetse conventies zien.

'Als Jane met iemand is, hoort ze steeds een stem die haar vertelt dat ze iets anders moet doen dan ze doet. Ik ken dat zelf heel goed', zegt Bank, 'ik heb wel eens een verhouding verbroken, domweg om van die stem af te zijn. Overigens heb ik de regels van die gids niet zelf verzonnen, ze staan er letterlijk zo in.'

Jane kampt ook met het probleem van de vrijheid, een onvoorzien gevolg van de emancipatie. Ze verwijst er impliciet naar in verscheidene verhalen en ze zegt het met zoveel woorden in haar speech tijdens het huwelijk van haar beste vriendin Sophie: over onze eerste vriendjes vroegen we ons af of dat alles was wat we konden verwachten, en vervolgens werd ons te verstaan gegeven dat we geen partner nodig hadden, dat we gelukkig moesten worden met onze carrières. Aan de ene kant vertonen vrouwelijke personages een neiging tot vrijgevochtenheid, hedonisme en avontuur, en aan de andere kant knaagt aan ieder het verlangen naar duurzame liefde, een verlangen dat ze zichzelf nauwelijks toestaan.

Bank: 'De vrouwen van mijn leeftijd die ik ken, zijn nog even romantisch als vroeger. De vrouwenbeweging heeft daar niet alleen niets aan afgedaan, maar zelfs iets aan toegevoegd. Het beeld van de geschikte man is in feite onrealistischer geworden, doordat daar te veel idealen in geprojecteerd zijn. De eisen die vrouwen aan mannen stellen zijn daardoor sterk uitgebreid. Omgekeerd is het zelfbeeld van vrouwen ook minder realistisch geworden, doordat ze zich te veel laten leiden door het ideaalbeeld dat mannen van hen moeten hebben.' Dat is een paradoxaal resultaat van de bevrijding, en het zal zeker van invloed zijn op het onvermogen van sommige vrouwen een duurzame verbintenis aan te gaan.

Een veel directere bijdrage levert wellicht ook de nadruk die de vrouwenbeweging gelegd heeft op de verschillen tussen de seksen. Zijn die verschillen waar het emoties betreft wel zo groot? 'De problemen van alleenstaande mannen zijn tamelijk vergelijkbaar met die van vrouwen, en ze hebben in elk geval allemaal een lijstje in hun hoofd waarop staat hoe en wat de vaste partner moet zijn. Ook zijn ze even vastberaden geen compromissen te sluiten. Het heeft bijna iets van consumentisme.'

Het eerste verhaal, 'Gevorderde beginners', over Jane als ze veertien is, en het verhaal over haar affaire met een veel oudere man, zijn de mooiste. Hierin komen haar gevoel van vervreemding, haar besluiteloosheid, en vooral de verwondering waarmee ze zichzelf, anderen en haar omgeving opneemt, het meest intens tot uiting. Het zijn verhalen waarin bijna evenveel wordt weggelaten als wordt verteld. Het geestelijk isolement waarin Jane verkeert, deed soms denken aan Frankie, de hoofdpersoon van Carson McCullers' The Member of the Wedding en ook aan Salingers Franny. Zijn die schrijvers bronnen van inspiratie geweest? 'McCullers niet bewust, maar Salinger wel. Jarenlang heb ik zelfs geprobeerd te schrijven zoals hij, maar daar ben ik op een gegeven moment mee opgehouden. Echte idolen zijn ook een beetje angstaanjagend.'

Opmerkelijk is dat nogal wat romans in het 'Smart Women's Fiction'-genre een gelukkig einde hebben in de vorm van: vrouw krijgt begeerde man of trouwt. Ook A Girl's Guide eindigt mooi, want het komt toch nog goed tussen Jane en haar minnaar Robert, terwijl zij bijna al haar eigen glazen had ingegooid door zich aan de regels van de gids te houden. 'Ja, maar het feit dat Jane zichzelf vindt, min of meer snapt wat het betekent zichzelf te zijn en beter weet wie dat is, is belangrijker dan dat ze Robert krijgt. Dat maakt het tot een minder klassieke 'happy ending'.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden