INTERVIEWArami Ullón

Idfa opent met het droeve Nothing but the Sun, over een bijna uitgewiste cultuur in een verwoest landschap

Voor Nothing but the Sun, de openingsfilm van het Idfa, trok filmmaker Arami Ullón jarenlang op met de inheemse Paraguayaan die de laatste resten het Ayoreo-volk vastlegt op cassettebandjes. 

Nothing But the Sun, de openingsfilm van Idfa.

‘De witte mannen vingen me met een lasso, om mijn middel. En toen voerden ze me mee naar de grote stad, ver weg. Ik was heel bang. Ik dacht dat ik de Ayoreo nooit meer terug zou zien.’

José, een gerimpelde inheemse man, vertelt in de Idfa-openingsfilm Nothing but the Sun (Apenas el sol) over zijn eerste kennismaking met de mensen van buiten het Chaco-woud, waar ook nu nog kleine plukjes van het nomadische Ayoreo-volk leven, zonder enig contact met de Paraguayaanse buitenwereld. José werd eind jaren vijftig als jongen gevangen en vervolgens tentoongesteld, voor geld. Na een poosje moest hij de mensen die hem gevangen hielden naar zijn mede-Ayoreo’s leiden, namens christelijke organisaties die de oorspronkelijke bewoners uit het bos wilden halen om ze te kerstenen. Dezelfde christelijke organisaties die vervolgens vaart maakten met de inname en ontbossing van het grondgebied.

José werkte mee omdat hij zijn moeder zo miste, ook was hem een fooi beloofd. En nu leeft hij met de gevolgen: een kleine honderd leden van zijn Ayoreo-gemeenschap stierven aan door de vreemdelingen meegebrachte virussen. Zo ook de ouders van Mateo, die al sinds de jaren zeventig met een aftandse cassetterecorder de verhalen, mythen en liederen van zijn uit het woud gehaalde volk vastlegt. Maar, zegt Mateo tegen generatiegenoot José: ‘Ik reken jou dit niet aan.’

Schaamte

Nothing but the Sun, de ontstellend droeve film van cineast Arami Ullón (42) over een al bijna uitgewiste cultuur en een verwoest landschap, beweegt zich in het kielzog van Mateo. De Ayoreo verzamelde een inmiddels door buitenlandse antropologen gedigitaliseerde schat op zijn bandjes, die soms van ouderdom en slijtage uit elkaar vallen.

Dat er überhaupt nog inheemse volken in het Paraguayaanse woud leven, zonder contact met de moderne mens, was de in de hoofdstad Asunción opgegroeide regisseur Ullón niet bekend. ‘Ik las er over in de krant, een jaar of acht geleden. En ik schaamde me: hoe kon ik zoiets níét weten?’

Ze was niet de enige, bleek toen ze een kort onderzoekje hield in haar omgeving: vrijwel niemand wist ervan. ‘Chaco is ook geen streek waar mensen uit Paraguay normaal gesproken heen gaan. Het ligt heel afgelegen, tot voort kort liepen er ook geen verharde wegen. Omdat ik vond dat ik er méér van moest weten, las ik me in en stuitte ik op de naam van een Zwitserse antropoloog die al dertig jaar onderzoek doet naar de Ayoreo, Benno Glauser. Hij bleek heel vriendelijk en was bereid me in contact te brengen met de Ayoreo. Zo ontstond het plan voor een film.’

Nothing But The Sun.

Ullón, die vanwege de liefde tegenwoordig in Zwitserland woont, is een bekende in de niet al te omvangrijke Paraguayaanse filmwereld. De documentaire die ze regisseerde over haar zieke moeder werd internationaal bekroond (El tiempo nublado, 2014). Ook veroorzaakte Ullón in de jaren negentig, na de val van de Paraguayaanse dictatuur, een nationale rel. Haar experimentele korte film Ausencia de un nombre propio, waarin een jonge en halfnaakte vrouw in expliciete taal haar seksualiteit en spiritualiteit bespreekt, werd omwille van de ‘goede zeden’ uit de bioscopen geweerd. ‘Ik was 20 en kreeg zo veel over me heen dat ik meteen weer stopte met regisseren. Pas jaren later pakte ik het weer op.’

Ook met de juiste ingang duurde het nog drie jaar en vele bezoeken voor Ullón genoeg vertrouwen genoot onder de Ayoreo om te kunnen beginnen met draaien. En na een poosje de vriendschap en samenwerking tussen antropoloog Glauser en bandjesmaker Mateo te hebben gefilmd, besloot ze dat de Zwitser die zo cruciaal was voor haar contact met de Ayoreo toch maar beter niet kon figureren in haar documentaire. ‘Een moeilijk besluit, voor ons alle drie. Maar noodzakelijk. Met hem in de film zou het wéér om het gezichtspunt van een wit persoon gaan, die vertelt over zíjn ervaringen. Dat hebben we al genoeg gezien, denk ik. Ik ben zelf natuurlijk óók een wit persoon, die een film over ze maakt. Maar in die film wil ik enkel Ayoreo aan het woord laten.’

Een voordeel, bij de Ayoreo: ‘Als ze ergens niet over willen praten, worden ze niet verontwaardigd. Ze stoppen dan gewoon met praten.’

Uit eerste hand verteld

Nothing but the Sun wisselt beelden van de door de ontbossing aangerichte ravage af met de bondig vertelde, doch zeer aangrijpende ervaringen van de Ayoreo. Hoe een man zijn vrouw kwijtraakte, op de vlucht voor die bleke mannen te paard: ‘Zij rende de ene kant op, ik de andere. We hebben elkaar nooit meer gezien.’

Verhalen die je wellicht eerder 100 of 200 jaar terug in de koloniale geschiedenis zou plaatsen, maar hier nog uit eerste hand worden verteld. ‘In de jaren vijftig werd de kolonisatie van het woud hervat’, zegt Ullón. ‘Maar eerlijk gezegd denk ik niet dat het ooit is gestopt: we hoorden er gewoon niet zoveel van. Maar het koloniale denken was er altijd, in Paraguay. Zeker tot in de jaren zeventig kon je bordjes langs de wegen zien waarop stond ‘haga patria, mate a un indio Moro’ (help je land, dood een indiaanse Moor, red.).

Vanwege de ontbossing kampen de Ayoreo nu met droogte. En drinkwater wordt enkel verstrekt bij de kerk. ‘Om te overleven, bewegen de buiten het woud levende Ayoreo iets mee. Adaptatie zou ik het noemen, geen assimilatie. Zo van: ik geloof eigenlijk niet in de witte goden, maar dat hoef ik niet te zeggen. Dus ik ga naar de kerk, want daar krijg ik water. Ik vond dat best schokkend om te zien: mensen die naar de kerk gaan, simpelweg omdat ze anders geen drinken hebben. En bij die kerken wéten ze dat heel goed. Maar ook hoe wij over ze denken of dachten schiet vaak tekort. O, ze hebben progressie nodig, onderwijs, een systeem waarin ze kunnen leren werken, al die zaken. Maar wat als ze helemaal níks van ons nodig hebben? De Ayoreo die nog in het woud leven, wensen geen contact met ons. Ze wéten dat we er zijn, maar je zult ze niet zien.’

Met de Idfa Extended selectie speelt het documentaire-festival zich dit jaar ook buiten Amsterdam af. Veertig door het land verspreide theaters vertonen vanaf woensdag 18 november Arami Ullón’s openingsfilm Nothing but the Sun. Ook de toptitels Gunda, The Mole Agent, Bloody Nose, Empty Pockets, Notturno, Songs of Repression en het Nederlandse Silence of the Tides maken deel uit van het Extended-programma. 

Lees meer over Idfa 2020:

Idfa cancellen was voor Orwa Nyrabia eigenlijk nauwelijks een optie. En ook zaalvertoningen, hoe klein ook, horen bij het festival. ‘Dat moment is voor makers zó betekenisvol.’

De gelauwerde documentairemaker Gianfranco Rosi is dit jaar hoofdgast op het Idfa. De Volkskrant spreekt hem over de levensgevaarlijke tocht die hij moest ondernemen om zijn nieuwe film Notturno te kunnen maken.

Voor wie niet bij de weergaloze Talking Heads-show was op 4 november 2018 in de Afas Live (of er nog een keer bij wil zijn), is er nu de concertfilm American Utopia. En ja, die is bijna even goed.

White Cube, de nieuwe film van de Nederlandse filmmaker en kunstenaar is een aanklacht tegen de neokoloniale uitbuiting van Congolese arbeiders en prikt tegelijkertijd de schijnheiligheid van de westerse kunstwereld door.

Paul Sin Nam Rigter filmde de poging van Yarden om in de Bijlmer een multicultureel uitvaartcentrum op te zetten. Zijn docu Dealing With Death is te zien op Idfa.

Soms zitten de grootste verhalen verscholen in de kleinste hoekjes van de samenleving. Wat maakt documentaires met schijnbaar alledaagse personages zo interessant?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden