Onze gids deze week Orwa Nyrabia

Idfa-directeur Orwa Nyrabia uit Syrië gidst (langs veel meer dan documentaires)

279 documentaires zijn er vanaf woensdag te zien op het eerste Idfa-festival onder artistieke leiding van Orwa Nyrabia. Hier kiest de Syrische producent er maar één - plus Leonard Cohen, Marlon Brando, de Odyssee en zijn huisdier. 

Orwa Nyrabia. Beeld Els Zweerink.

Het gidsen mag niet star worden. Een draai op het laatste moment, dat moet kunnen. Muzikant eraf, die ene filosoof toch naar de reserve­bank. Mag een hond ook? Ja natuurlijk. Een hond mag ook. ‘Heel goed’, zegt Orwa ­Nyrabia. De artistiek directeur van het International Documentary Filmfestival Amsterdam (Idfa) plooit zich al vroeg in de ochtend vrolijk in poses voor de Volkskrant-fotograaf.

Het is twee weken voor aanvang van de eerste festivaleditie onder artistieke leiding van de 40-jarige Syriër, die eerder dit jaar festival­oprichter Ally Derks opvolgde. Alle 279 vanaf 14 november te vertonen films zijn vastgelegd, zo ook de grote themaprogramma’s. Wie zoveel nieuwe films uit de hele wereld verzamelt, ziet ook waar die wereld druk mee is. ‘De relatie tussen mens en huisdier’, zegt Nyrabia. ‘Daar hebben we dit jaar meerdere films over. Maar waarom juist dit jaar? Geen idee.’ De opkomst van extreem-rechts sloop ook heel wat films binnen. ‘Het houdt filmmakers uit West-­Europa, Oost-Europa en Amerika bezig. Maar ook uit India.’

Als producent en festivaloprichter (te Syrië) was Nyrabia al een spil in de documentaire­wereld voor hij aantrad bij Idfa. Zijn echtgenote is de Syrische documentairemaker Diana El Jeiroudi. Hij woont al in Amsterdam, zij nog even in Berlijn, waar ze druk is met de afronding van een nieuwe film. Hun hond pendelt.

Het was Nyrabia’s moeder die haar film- en festivalliefde overdroeg op zoon Orwa. ‘Zoals mensen in Nederland een week vrij nemen van hun werk om films te kijken bij Idfa, zo deed zij dat tijdens het internationale filmfestival van Damascus. En dan nam ze mij mee.’

Van z’n filmende oom, de internationaal ­gelauwerde Syrische cineast Ossama Mohammed, was het allereerst diens paspoort dat grote indruk maakte. ‘Mijn moeder en ik konden niet altijd reizen. Soms was er geen geld, soms genoten we de privileges niet.’ (Nyrabia’s vader zat jarenlang vast onder Hafiz al-Assad). ‘En dan zag ik die stempels! Japan, Amerika, Europese landen, Afrikaanse – mijn oom ging overal heen vanwege zijn films. Dat wilde ik ook. Je wordt niet rijk van film, maar je reist wel álsof je rijk bent.’

Orwa Nyrabia. Beeld Els Zweerink.

1. Dier: de husky

‘Honden dragen bij aan je geestelijk welzijn. Ze tonen hoe eenvoudig het leven is, of kan zijn. En hoe elementair vriendelijkheid is in dat ­dagelijkse leven. Dat is de grootse bijdrage die een hond kan bieden. Voor mij en mijn vrouw Diana is het een husky. Zeus, heet hij. O, er is iets goddelijks aan Zeus. Hij kan enorm stout zijn, je boos maken, maar dan kijkt hij je aan met die ogen, likt over je neus… Hoe kun je dan nog boos zijn?

‘Je kunt een husky niet trainen tenzij een husky getraind wil worden. Het is geen stereotiepe gehoorzame hond. Als je ze op een middag leert niet op de sofa te springen, maakt een husky daaruit op dat de ochtend dus nog onderhandelbaar is. En dat het zéker mag als jij er niet bent.’

2. Boek: Anders zien van John Berger (1972)

De essaybundel van de Britse criticus, die vooraf ging aan zijn eveneens Ways of Seeing ­getitelde invloedrijke televisiereeks voor de BBC. ‘Ik las het boek toen ik 20 was. Eigenlijk alleen maar omdat het in het Arabisch was vertaald door Rida Hus-Hus, een beroemde Syrische schilder. Berger was geen bekende voor me, Hus-Hus wel.

‘Vertalers krijgen doorgaans weinig aandacht, maar we danken zoveel aan ze. Het boek opende mijn ogen. Berger analyseerde hóé we kijken. Hoe het beeld dat ons omringd niet losstaat van economie, politiek, sociale geschiedenis. Zijn methode werd onmiddellijk mijn ­methode: voortaan keek ik anders naar advertenties, naar foto’s op de voorpagina’s van kranten, of naar het televisiejournaal. En vervolgens maakte Berger me ook vrij: want ik hóéfde zijn conclusies over dat beeld niet te volgen, ik kon ze voortaan ook zelf trekken. Wat hij deed, is het zaadje planten: hij leerde me vragen stellen bij wat ik zag.’

Beeld HH

3. Mythen: De Odyssee, Duizend-en-een-nacht

‘Mijn vader was politiek gevangene, ik leefde als kind lang alleen met mijn moeder. En de ­atmosfeer in Homs, waar ik ben opgegroeid, was niet altijd zo tolerant en vriendelijk. Dat zal eraan hebben bijgedragen dat ik liever wegvluchtte naar de poorten van Troje of het schip met Odysseus. Ik was een jaar of 6, toen ik verslingerd raakte aan de Griekse en Arabische mythen. Hezar Afsan uit Duizend-en-een-nacht is me altijd bijgebleven: hoe ze haar echtgenoot, de koning die haar wil vermoorden, elke nacht een verhaal vertelt dat niet af is, waarop hij haar executie uitstelt omdat hij wil weten hoe het afloopt.

‘Mijn vader zat vijf jaar vast. Het eerste jaar hielden ze hem op een geheime plek gevangen, daarna bezochten we hem eens per maand. ­Later, toen hij eenmaal vrij was, deed hij er alles aan om zijn afwezigheid goed te maken, om tijd met me door te brengen. Hij koos boeken voor me uit en films om samen te kijken, we zongen samen. Hij deed echt zijn best, maar zijn afwezigheid heeft mijn jeugd wel getekend. Ik denk dat het me een soort chronische dissident heeft gemaakt. Het begint ermee dat ik een mening heb over de dictatuur in mijn thuisland. Maar daar stopt het niet: het is een virus dat je oploopt. Ik neig altijd naar de kant van de dissident.’

Duizend en één nacht

4. Acteur: Marlon Brando

‘Brando! Als je het over dissidenten hebt. Hij liep mee in marsen van de Black Panthers, hij weigerde zijn Oscar in ontvangst te nemen. Een groot acteur – dat is duidelijk. Maar ook historisch significant: hij en James Dean waren de eerste Amerikaanse acteurs die de Russische acteermethoden van Stanislavski studeerden. In een tweedehandswinkeltje in Beiroet vond ik ooit een prachtige uitgave van Brando’s ­autobiografie Stories My Mother Told Me, met harde kaft.

‘Hij is daarin uitzonderlijk open over zijn twijfels en zwakheden. Ik had veel aan dat boek toen ik zelf acteerde. Eigenlijk wilde ik ­regisseur worden, maar er bestond in Syrië geen filmschool waar je dat vak kon leren. Geld om in het buitenland te studeren was er niet, dus ik schreef me maar in als acteur aan de theaterschool. Die keuze, die eigenlijk niet mijn echte keuze was, heeft me mede gevormd. Acteren is onderzoek doen naar jezelf, naar je sterkten en zwakten. Maar ook naar anderen, naar de complexiteit van de menselijke natuur. Dat de booswicht in het verhaal óók een achtergrond heeft. Ik leerde zoveel. En toen liet ik het vak vallen. Ha, ik gaf niks terug!’

Nyrabia speelde slechts in één speelfilm: een hoofdrol in het ruim vier uur lange drama The Gate of Sun van de Egyptische cineast Yousry Nasrallah, in 2004 deel van het officiële programma van het Cannes-filmfestival. ‘Daar, ­boven­ aan de rode loper, voelde ik: dit is het niet voor mij. Mijn vrouw Diana stond naast me, ik zei tegen haar: ik wil geen leven waarin het mijn doel is steeds weer hier op de rode loper te staan. Ik hield van acteren – ik hóúd van acteren – maar ik voelde me een soort model in ­Cannes. Trek dit aan, trek dat aan, nu lachen, nu zitten, nu praten over hoe belangrijk je bent; het was niks voor mij. Documentaire bood me zoveel meer. Een heel andere filmwereld, waarin iedereen zoveel nederiger is, zoveel toegankelijker. Ik wil mensen op straat ontmoeten in mijn werk.’

Marlon Brando in The Godfather

5. Documentaire: Amsterdam Global Village, Johan van der Keuken (1996)

‘Die film zag ik als twintiger, lang voor ik Amsterdam ooit bezocht. Van der Keuken leerde me iets in mijn relatie tot film: stop met wachten op de beloning. Stop met bedenken wat er gaat gebeuren, geef je over aan de ervaring. Het is niet ­alleen wat je allemaal voorbij ziet komen in ­Amsterdam Global Village, zijn vier uur lange portret van dat kosmopolitische Amsterdam en al die mensen met uiteenlopende etniciteiten. Het is ook een manier van kijken. Van der Keuken filmde zonder klassieke structuur, zonder sensatiezucht. Je kunt je niet gemanipuleerd voelen door Van der Keuken, dat gaat gewoon niet. Zo ethisch is zijn aanpak.

‘Als ik fiets, hier in Amsterdam of in Berlijn, zie ik het kader voor me dat je in die film ziet: het fietsstuur en eromheen die bewegende wereld. Zo ontmoette ik Amsterdam. En als ik sporen ontwaar van xenofobie of extremisme wringt dat met mijn idee van Amsterdam. Hé, denk ik dan: dát is niet Amsterdam. Want het Amsterdam dat ik ken, is dat van Van der Keuken.’

Johan van der Keuken

6. Kookboek: Ziryab – Authentieke Arabische cuisine, Farouk Mardam-Bey (2002)

‘Ik ben een voedselman, gek op eten. Maar hoe ik denk over eten veranderde door dit geweldige boek van de Frans-Syrische uitgever en schrijver Farouk Mardam-Bey. Hij verdiepte zich in de geschiedenis, geografie, sociologie en zelfs de politiek van dat eten. Hoe de Arabische keuken in Europa arriveerde, zich daar mengde met lokale Spaanse groenten van Spanje. Hoe de eerste aubergine van Syrië naar Spanje werd gebracht, omdat een prins verlangde naar het gerecht dat zijn moeder vroeger voor hem kookte.

‘Het helpt je niet dun worden hoor, dat boek. Amsterdam ook niet, met al die verschillende eetculturen. En dan moet ik de Surinaamse keuken zelfs nog ontdekken. Als ik één ingrediënt uit Syrië moet noemen? Kemeh, de woestijntruffel. Ik heb geen wetenschappelijk begrip van het fenomeen, maar kemeh is op een of andere manier verbonden met onweer. Als het in een bepaald stuk woestijn tussen Syrië en Irak onweert, weten de bewoners van die regio dat ze een paar weken later kunnen graven naar truffels. Als ik in Beiroet ben – voor mij het dichtst bij huis dat ik nu kan geraken – ­bezoek ik altijd die ene supermarkt waar je ze kunt kopen.’

Beeld Tom Zaunbrecher.

7. Film: Full Metal Jacket, Stanley Kubrick (1987)

‘Niet de allerbeste Kubrick-film, maar voor mij wel een openbaring. Vanwege dat eerste deel met de soldaten die getraind worden in het bootcamp: de gezette jongen die zichzelf doodschiet. Er zijn veel Vietnamfilms, maar Kubrick deed iets aparts: hij begon het verhaal van de waanzin van oorlog niet ín de oorlog, maar ervoor. Hoe geraakten we op dat slagveld – dat is wat Kubrick ons laat zien in Full Metal Jacket. Zijn film vormt een leidraad voor me. Ook als ik kijk naar mijn eigen fouten. Wat ging eraan vooraf?’

Full Metal Jacket.

8. Song: A Street van Leonard Cohen (2014)

‘Ha, de oude baas – moge hij in vrede rusten. Ik kende zijn werk, maar heb het de laatste jaren herontdekt. Ik ben een man van het woord: muziek moet voor mij of grote poëzie zijn, of instrumentele muziek. Betekenisloze woorden in liedjes kan ik niet uitstaan. Cohen raakt me.

‘I am standing on a corner, zingt hij, where there used to be a street. Een lied dat verwijst naar burgeroorlog – iets waar ik meer ervaring mee heb dan Cohen. Ik kén die straat. En die straat is weg. Cohen, een Canadese dichter en singer-songwriter, schreef een lied over mij. Hij kende me niet, natuurlijk. Maar het gaat over mij. Dat is de magie van een groot schrijver, van groot auteurschap. Het wordt iets over jou.’

Leonard Cohen. Beeld Corbis via Getty Images

9. Toneelstuk: Tambours sur la digue, Ariane Mnouchkine (1999)

In 2012 werd Nyrabia gearresteerd in Damascus en vastgezet in een cel met tachtig gevangenen. Drie weken lang werd hij ondervraagd over zijn politieke activisme en films.

‘Als je zoveel mensen in een krappe ruimte opsluit, wordt elke beweging bedachtzaam en betekenisvol. Ze nemen je menselijke waardigheid af, laten je voelen dat het niet uitmaakt of je pijn lijdt, of je vermoord wordt. Als je in zulke omstandigheden belandt, heb je middelen nodig om de ervaring te verwerken. Ik koppelde het aan theater. Aan danstheater, vooral.

‘In Parijs zag ik ooit het toneelstuk van Mnouchkine, Tambours sur la digue. Met ­acteurs die aangekleed zijn als marionetten: poppen die worden bewogen door weer andere acteurs. Je ziet geen gezichtsuitdrukkingen en tóch kun je voor die poppen voelen, gaandeweg het stuk. Je huilt en lacht om de precieze bewegingen, om de dans. Mijn detentie had iets extreem theatraals, voor mij. Alles om me heen was verhevigd. Een toneelstuk, maar dan zonder publiek.

‘Het humaniseren van de vijand – van de schurk – is ongewoon in de politiek, maar juist zeer gebruikelijk in cinema, in theater, in kunst. Toen mijn verhoorder op de hoogte raakte van de internationale campagne om me vrij te laten (onder meer Robert De Niro en Martin Scorsese droegen bij, red.), vroeg hij me naar het verschil tussen wat we zien op de televisie en de ‘creatieve documentaires’, die ik dan maakte.

‘Je moet weten: op dat moment was ik van die verhoorder, hij kon met me doen wat hij wilde. Ik vertelde hem dat als dit verhoor een televisiereportage was, hij zonder twijfel de slechterik was en ik de goede. Maar dat als het een creatieve documentaire was, we misschien allebei een verhaal hadden.’

De verhoorder van Nyrabia bleef stil. ‘Ik denk dat hij verrast was. Maar dit is waar het om gaat, empathie.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.