Icoonvorming toont zich via museumshop

Deze rubriek belicht alledaagse fenomenen met een kunstblik. Vandaag: een sleutelhanger van de Venus von Willendorf...

Merlijn Schoonenboom

Het zou een paar jaar geleden niet mogelijk zijn geweest, maar inmiddels is het genre bijna normaal geworden; een sleutelhanger met daaraan een afgietsel van de Venus von Willendorf. Dit 11 centimeter grote oervrouwtje in steen is inmiddels zo bekend, dat het onlangs zelfs in de Hollywoodblockbuster Hellboy II mocht fungeren als hét oertijdicoon bij uitstek.

Maar waarom eigenlijk? Icoonvorming is een onduidelijk proces. Het is een beetje aan Nederland voorbijgegaan – ieder land zijn eigen culturele helden – maar in Oostenrijk wordt nog tot 1 februari het Venus-jaar gevierd, rond de Venus von Willendorf, voor de gelegenheid ‘de beroemdste Oostenrijkse ter wereld’ genoemd. Omdat ze ergens bij het plaatsje Willendorf in 1908 opgegraven is – ook al was er in de tijd van haar ontstaan, 25 duizend jaar geleden, nog geen sprake van landen, laat staan van Oostenrijk.

En dan begint het raadsel. De ‘oudste’ is dit Steentijdicoon namelijk niet. In het Naturhistorisches Museum in Wenen staat het origineel van de Venus in een luxe tempel van hout. Maar een paar meter verderop is in een vitrine een beeldje te vinden dat een stuk minder bekend is, maar in feite aanspraak maakt op véél grotere roem.

De Venus van Galgenberg heet dit beeld, ook wel Fanny genoemd, naar een danseres. Fanny is het oudst bekende vrouwbeeld ter wereld, circa 30 duizend jaar oud. Ze heeft een wat geabstraheerde vrouwelijkheid, maar ze danst onmiskenbaar.

Het oudste beeld ter wereld verliest het qua roem van de jongere, royaal gevormde vrouw. De feiten rond de opkomst worden in het boek Die Frau von W. van W. Antl-Weiser geschetst. Vanaf de vondst tot en met de roem, en de reeks van verklaringen die er gedurende de eeuw aan het beeldje zijn gaan kleven; de bekendste is ‘vruchtbaarheidssymbool’.

Maar om echt goed te begrijpen waarom het ene beeld wél en het andere niet beroemd is geworden, is er ook een onverwachte plek in een museum waar je een antwoord kan vinden. Dat is de museumshop; de minst intellectuele, maar wel zeer veelzeggende plek.

Neem de Venus von Willendorf. Ze is in de museumshop te vinden aan sleutelhangers, op jampotjes en wijnflessen, als potlood-dop, ijskastmagneet op 3D-posters, en via internet te bestellen als mannenzeep.

Al ruim tien jaar is de industrie op de kunstgeschiedenis gedoken, en heeft Van Gogh-dassen, Gustav Klimt-trainingspakken en Jeroen Bosch-gummipoppetjes opgeleverd. Voor een deel volgt men hier de canon, maar tegelijk begrijp je door die producten pas goed waarom sommige kunst beroemd kan worden. Niet per se omdat het nu het interessantste beeld is, maar omdat het eigenschappen heeft die zich ook voor hedendaags thuisgebruik prima lenen.

De museumshop maakt de kunstgeschiedenis prettig eenvoudig; pas als een vruchtbaarheidssymbool ook als wulps gevormde sleutelhanger kan fungeren (en daarmee als olijk kado), kan het een echt icoon worden.

Merlijn Schoonenboom

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden