Beeldende kunst

Icons voelt soms een beetje als speeddaten. Maar de presentatie van honderd portretten in het Fries Museum is bijzonder mooi ingericht ★★★★☆

Nicholas Hilliard, Koningin Elizabeth I (1533-1603) (het ‘Feniks-portret’), ca. 1575. Beeld National Portrait Gallery
Nicholas Hilliard, Koningin Elizabeth I (1533-1603) (het ‘Feniks-portret’), ca. 1575.Beeld National Portrait Gallery

Zeker twee dozijn werken uit de National Portrait Gallery in Londen zijn elk voor zich de reis naar Leeuwarden al waard.

De koningin is dood – pardon, ze leeft nog. Door haar witgeschminkte gezicht en rigor mortis-achtige houding líjkt Koningin Elizabeth I het aardse slechts voor het hemelse te hebben verruild. Dat de Virgin Queen, wier met sluiers, parels en edelstenen versierde uitdossing door kwaadwillende elementen wel is omschreven als tenue de kerstboom, op dit portret (van de hand van Nicholas Hilliard) er wat onwerelds opstaat is geen toeval, want het scheppen van een beeldmerk, een icoon was tenslotte de bedoeling. Het vaderland, dat ben ik, zo luidde de subtekst van deze beeltenis, die nu hangt op Icons in het Fries Museum, een grote expositie met portretten uit de National Portrait Gallery in Londen.

Dat museum, sinds jaar en dag gesitueerd om de hoek bij Trafalgar Square, en bogend op de grootste portrettencollectie ter wereld, herbergt een parade aan fameuze Britten. Iedereen die in dat land wat voorstelt of voorstelde hangt er, ongeacht diens politieke kleur of seksuele voorkeur. Het instituut opende de deuren in 1855, toen vooral als oefening in vaderlandsliefde. De Gallery voorzag in een groeiende behoefte aan geschiedverheerlijking en patriottisme door het volk de, in de woorden van een contemporaine filosoof, ‘giganten’ van weleer te tonen. Uiteraard waren die giganten in de begindagen voornamelijk man, wit en dood. Later kwamen er vrouwen, levenden en mensen van kleur bij. Ook voetballers en kunstenaars werden toegelaten, die laatsten soms als zelfportret. David Beckham hangt er; David Hockney eveneens.

Bijna honderd van zulke schilderijen, tekeningen en sculpturen van beroemde Britten zijn nu te gast in het Fries Museum, aangevuld met prominente koppen uit de eigen collectie, plus een speciaal voor de gelegenheid gemaakt werk van Natasja Kensmil, de kersverse winnaar van de Johannes Vermeer-prijs. Wat opviel in Londen, wordt bevestigd door deze bijzonder mooi ingerichte presentatie: er bestaat geen vast verband tussen de statuur van de afgebeelde en de kwaliteit van het portret. William Shakespeare, wiens geringde hoofd het eerste portret was dat de Gallery ooit verwierf, en Horatio Nelson loop je zo voorbij, terwijl Ed Sheerans roodharige, expressief geschilderde tronie niet voorbij te lopen valt. Men zou daaruit kunnen afleiden dat de wereld de bard in zijn tijd minder hoog achtte dan men Sheeran doet in de onze. A stage of fools, indeed.

Anders dan in Londen, waar de collectie chronologisch hangt, zijn de portretten in Leeuwarden gegroepeerd aan de hand van thema’s als liefde, roem, macht, vernieuwing, een kunstgreep die enige ordening in het materiaal brengt, zonder dat het echt diepgang krijgt. Ik weet het, het zit ingebakken in het concept, en hoe het beter kan: geen idee, maar op z’n slechtst voelt de tentoonstelling wat oppervlakkig. Je kijkt naar Lady Hamilton of Chevalier d’Éon, je luistert hoe Splinter Chabot op de audiotour soepel de bare essentials opdist, maar bare is hier echt bare; immers: er wachten nog honderd andere portretten. Icons voelt daardoor soms een beetje als speeddaten: plaatje, praatje, en door…

John Singer Sargent: Henry James (1843-1916), 1913. Beeld National Portrait Gallery
John Singer Sargent: Henry James (1843-1916), 1913.Beeld National Portrait Gallery

Neemt niet weg dat er zeker twee dozijn portretten hangen die elk voor zich al de reis naar Leeuwarden waard zijn. John Singer Sargents portret van Henry James bijvoorbeeld, in zijn gedempte stemmigheid een van de beste schilderijen in de expositie. Het betreft een verjaardagscadeau aan de in 1913 70 geworden Amerikaanse expat-schrijver. Een jaar na voltooiing werd het op een expositie in Londen toegetakeld door een militante feminist, de littekens nog altijd zichtbaar. Zoals bij veel Sargent-portretten schuilt de kracht in een paradox: verstilde beweging. Het portret oogt als een bewogen foto, die toch scherp is. De schrijver zit bevroren in een eeuwig durend nu. Daar is niks doods aan.

Mario Sorrenti: Kate Moss (1993) Beeld National Portrait Gallery
Mario Sorrenti: Kate Moss (1993)Beeld National Portrait Gallery
George Romney: Emma Hamilton (ca. 1785) Beeld National Portrait Gallery
George Romney: Emma Hamilton (ca. 1785)Beeld National Portrait Gallery

Obsessies

Een van de aardigste vondsten van de tentoonstellingsmakers is dat men de portretten van Lady Hamilton en Kate Moss tegenover elkaar heeft gehangen: wie voor de Moss-foto staat ziet Emma Hamilton er zelfs in gespiegeld. Het is toepasselijk. Beide vrouwen werden (en worden) in hun tijd geroemd om hun schoonheid, beiden waren de muze van een begeesterde, om niet te zeggen opdringerige portrettist. Bij Emma Hamilton, die later trouwde met Admiraal Nelson was de kunstenaar in kwestie George Romney, de gekwelde meesterportrettist. Hij maakte tientallen schilderijen van de roodharige Emma, vaak als historisch personage. Bij Moss ging het om fotograaf Mario Sorrenti. Ze figureerde veelvoudig in diens broeierige zwart-wit foto’s, beelden die de inspiratie vormden voor de beroemde Calvin Klein-campagne. Anders dan bij de 18de-eeuwers waren Moss en Sorrenti werkelijk intiem. Ze hadden als adolescenten een paar jaar verkering. Sorrenti bleef Moss fotograferen, het model kreeg daar jeuk van, en de relatie knapte. De foto’s zijn er nog. Getuigenissen van een obsessie.

Icons: identiteit in portretten

Beeldende kunst

★★★★☆

Fries Museum, Leeuwarden, t/m 9 januari 2022

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden