Iconen wijzen de weg

Máxima, Carice, Linda, Ayaan – het wemelt in de media van de ‘iconen’. Deels een trucje van de marketing. Maar ons gemankeerde zelf snakt ook naar helden....

Zeg me wie u kent en ik zeg u wie u bent. Kernachtiger is de rol van de hedendaagse roem niet te omschrijven. Wij hebben helden nodig. Iconen die ons bestaan reliëf geven. Vandaar dat het er van wemelt, meer dan ooit.

Deels is het een marketingkwestie. In een bepaald segment van de media krioelt het van de ‘stijliconen’, doorgaans een kritiekloos geblaat om adverteerders te behagen. Vandaar ook dat het woord hoogtij viert in de wereld van commerciële televisie en modeglossy’s, kortom: het universum van ‘musthaves’, ‘beauty’, ‘trends’ en ‘skin issues’.

De glossy Marie Claire is wat dat betreft interessant studiemateriaal. Het blad (‘Think smart, look amazing!’) viert deze maand zijn twintigste verjaardag en trakteert de lezeressen op een reeks ‘Dutch Icons’. Dat waren niet Sylvia, Doutzen, Cato, Linda, Nimuë, Dewi, Marpessa, Kim, Yfke of Frederique, die in vol en glanzend ornaat de driedelige cover sieren (en wier achternamen u maar navraagt bij (klein)kinderen). De in een serie beschreven ‘Dutch icons’ zijn van een andere orde, ook al ligt volgende maand alles vast weer anders in dit domein van ‘hot or not’.

De ‘gezichtsbepalende vrouwen’ van Marie Claire zijn Máxima (‘Ze lijkt elke dag eleganter en sexyer te worden’), Carice (het bijvoegsel Van Houten is zij allang ontstegen), Anouk (‘Wij bewonderen deze vrouw: ze heeft lef en is altijd eigen, no matter what’), Ayaan (‘Brak een lans voor onderdrukte vrouwen. Haar vertrek betekende het einde van een ‘tijdperk’), natuurlijk Linda (‘Gewoon overdag lekker BN’er zijn en ’s avonds om zes uur weer met de kinderen voor de haard ().Voor al dat optimisme kunnen we haar niet genoeg bedanken’) en Neelie Kroes (‘Het glazen pafond is slechts een hindernis’).

Het blad grossiert in de boegbeelden. En passant is Connie Palmen ‘het literaire icoon’. Kluun, naast haar gefotografeerd, is slechts ‘bestsellerschrijver’. Zelfs een handtas – een van de talloze ‘musthaves’ – kan van levensbelang zijn voor wie zijn identiteit ontleent aan heldenverering: ‘Als er één tas iconisch is, dan is het wel de 2.55 van Chanel.’

Maar ook buiten de wereld van marketinggedreven media is de hang naar heiligen, helden en iconen groot. Geen minderheidsgroepering kan zonder grote roergangers. Als ze er niet vanzelfsprekend zijn, worden ze wel benoemd door de woordvoerders. In het redactionele voorwoord van het lesbisch magazine Zij aan Zij, richt hoofdredacteur Franc Craanen zich tot haar ‘waarde lezeressen’: ‘Wat is lekker, wat aantrekkelijk, en wat is schoonheid? En wie bepaalt wat ontegensprekelijk mooi is? Aan icoon Ellen ten Damme vroeg ik wat haar definitie van een mooie vrouw is.’

Het icoon wijst u de weg door leven en liefde.

De vrouwenstrijd heeft sowieso nog altijd opvallend grote behoefte aan voorgangers. Zangeres Madonna heeft al lang geleden als feministisch icoon afgedaan. In Opzij van deze maand is het de heldin in de Millenniumfilms. Van de Opzij-lezeressen die de films zagen, noemt 64 procent haar ‘een feministisch icoon’. 36 Procent vindt haar overigens ‘verknipt’, maar dat is te verwaarlozen, blijkt uit het bijbehorende interview met de betreffende actrice, Noomi Rapace. Citaat: ‘De grote verdienste van Rapace is dat ze van haar (hoofdpersoon Lisbeth Salander, red.) een mens heeft gemaakt. Een vrouw van vlees en bloed, met lef, maar ook met verborgen wonden. En okselhaar. Een nieuw feministisch icoon.’

Niet voor niets staat het woord icoon (van het Griekse eikon, beeld of afbeelding) in de Oosters-orthodoxe kerk voor een afbeelding van Christus of andere heiligen. Met het verdwijnen van Christus uit onze cultuur zijn we op zoek naar nieuwe heiligen. Hoe word je een icoon? Door de heiligheid te benaderen. Een tragische, met mysterie omgeven dood wil daar wel eens helpen. Zie Marilyn Monroe, Elvis Presley, Lady Di en Michael Jackson.

Roem en bekendheid (twee verschillende zaken) hadden ooit met louter eer te maken, maar dat is allang niet meer zo. Buitengewone prestaties zijn een manier (Cruijff, Pele, Romario), maar tegenwoordig niet meer noodzakelijk. Een bestaan in de media is uiteraard levensvoorwaarde nummer één, waarbij een zekere seksuele uitstraling vooral bij vrouwen onontbeerlijk is. Zie Paris Hilton, Lady Gaga.

Een icoon van nu is een man of vrouw die verbeeldt wat de meeste bewonderaars ontberen: een haast bovennatuurlijk charisma, liefst gehuld in een van God gegeven lichaam. Het icoon is als een spiegel. We kijken ernaar en zien – afhankelijk van de toeschouwer – ons gedroomde zelf terug in een verbeterde versie, een voorbeeld om na te streven of over te fantaseren.

Een compensatie soms ook voor ons gemankeerde zelf; zelfs de slechtheid van Willem Holleeder kan hem nog de niet onverdienstelijke status opleveren van hedendaags icoon, al was het maar onder ‘gangsterliefjes’.

Niets mis mee, de hinkende mens heeft helden nodig om vooruit te komen. Het zijn er alleen wat veel geworden. Wie, al is het maar even, geen held is, lijkt waardeloos – ziedaar het succes van Big Brother, Idols, Popstars en andere ontdekkingstochten op tv. Iedereen beroemd, als is het maar voor drie weken. Dankzij televisie en internet (met Youtube als voorlopig hoogtepunt) is roem gedemocratiseerd. Iedereen icoon, voor even.

Iconen zijn allang geen heiligen meer. Ook buitengewone daden of talenten zijn geen strikte voorwaarde meer voor de status van idool of icoon. De held van nu is een huls, een toonbeeld van uiterlijke schoonheid en verder niets. Sinds kort van was gegoten in Madame Tussaud: Sylvie Meijs – van der Vaart, voetbalvrouw.

Illustratief is een interview in Elsevier, vorige week, met Stacey Rookhuizen, de 23-jarige ‘talent scout’, platenbaas en jurylid in The X-factor. Onlangs werd ze winnaar van het survivalprogramma 71° Noord; vorige week schoof ze aan bij De wereld draait door, de showroom van Hollands heldendom.

‘Een carrière in de mode lonkt’, noteert Elsevier. Rookhuizen: ‘Via het tv-programma ben ik in contact gekomen met de modeontwerpers Viktor & Rolf. Het laatste jaar ben ik een beetje hun muze geworden. Zij kleedden mij vaak. Vind ik bijzonder leuk. Viktor & Rolf zijn waanzinnig goede ontwerpers. Ze creëren veel meer dan een collectie, ze creëren een hele sfeer. Ik ben nu ook te zien op de Fashion Week in Amsterdam.’

Televisie begint haar steeds meer te trekken, zei ze. ‘Ik ben nu nog een onderdeel van een show, maar ik zou best zelf een show willen dragen. Geen spelletjesprogramma, nee, een echte show.’

Jong, vrouw, blond, ambitieus en nog gekleed ook. Het is niets anders dan een open sollicitatie naar een freelance icoonschap. En dat zonder okselhaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden