Ibsen Huis is een nogal van Ibsen losgezongen voorstelling, met zinderend slot (***)

Het moet de hemel voor hem zijn: zijn zelf ontworpen zomerhuis in de Hollandse duinen. Architect en pater familias Cees Kerkman (Hans Kesting) hoopt dat zijn familie er gelukkige tijden beleeft. Ook al zijn binnenskamers de onderlinge verhoudingen lang niet allemaal zuiver en mooi in Ibsen Huis.

Maar dat hoeft de buitenwereld niet te weten. 'Mensen bouwen huizen voor privacy, niet om hun vuile was aan iedereen te tonen', aldus bouwmeester Kerkman.

Het huis is in feite het hoofdpersonage in de voorstelling Ibsen Huis die de Australische regisseur Simon Stone bij Toneelgroep Amsterdam heeft gemaakt. Een productie die met horten en stoten tot stand kwam: vlak voor de geplande première in maart moest de voorstelling wegens plotselinge ziekte van een van de spelers worden afgelast.

Ibsen Huis zou gebaseerd moeten zijn op een paar klassieke stukken van Henrik Ibsen waaronder Spoken, Bouwmeester Solness en Kleine Eyolf, maar Stone zelf heeft een compleet nieuw script geschreven. Over elk thema dat Ibsen aansnijdt (incest, verstikkende relaties tussen ouders en kinderen, seksuele nood, de dood van een kind, geldzorgen) sprak hij uitvoerig met zijn acteurs en regelmatig schreef hij tijdens de repetities nieuwe scènes. Resultaat is een nogal van Ibsen losgezongen voorstelling van bijna vier uur, verdeeld over drie bedrijven, ingedeeld naar Dantes La Divina Commedia.

Ibsen Huis (***)

Ibsen Huis, naar Henrik Ibsen
door Toneelgroep Amsterdam.
Tekst & regie Simon Stone.
In Stadsschouwburg Amsterdam, 9.5. Daar t/m 12.5.

Eerste bedrijf: Paradiso (De Hemel)

In Paradiso maken we ruim anderhalf uur lang kennis met alle personages van het gezin Kerkman en van zijn broer Thomas (Bart Klever), en hun kinderen, kleinkinderen en aanhang. Ronduit spectaculair is het decor: een enorm glazen huis dat kan draaien en het publiek inkijk en inzicht biedt in woonkamers, slaapkamers, werkkamers en geheime plekjes. Daar spelen zich in dit geval duistere zaken af: geruzie, ellende en frustraties tussen mensen die allemaal last van open zenuwen en neuroses lijken te hebben. Een betere titel voor deze voorstelling zou dan ook Ibsen Gekkenhuis zijn geweest.

Eerst kijk je je ogen uit, dan probeer je te achterhalen wie wie is, en wat de onderlinge verhoudingen zo op scherp zet. Probleem is dat nagenoeg alle acteurs diverse dubbelrollen spelen. Zo is Maria Kraakman niet alleen Kerkmans vrouw Johanna maar ook haar eigen dochter Lena (op leeftijd). Zoon Sebastiaan (sterft aan aids) wordt gespeeld door zowel David Roos (15 jaar) als Maarten Heijmans in de volwassen versie. Maar Heijmans is ook zijn eigen jongere broer. Bovendien wordt voortdurend in de tijd geschakeld, van 1964 tot 2017.

Eigenlijk maakt het allemaal niet zoveel uit: het gaat hier om een groot familiegeheim en verdriet, namelijk de incest die Kerkman pleegt met zowel zijn nichtje als kleindochter. Dat leidt uiteindelijk tot de hel - voor alles en iedereen.

Tweede bedrijf: Purgatorio (Het Vagevuur)

Na de pauze bevinden we ons ineens in Het Vagevuur - een soort van tussenportaal. Daarin switchen we van heel vroeger, toen Kerkman zijn huis bouwde en het heden, waarin de afvallige dochter Caroline (drank en drugs) het intussen onttakelde gebouw wil herbestemmen als Blijf-van-mijn-Lijf-huis en asielzoekerscentrum. Ibsen Opvanghuis. Zo actueel heeft Stone zijn voorstelling willen maken, maar daarmee vliegt hij behoorlijk uit de bocht. Vooral de tekst is hier beschamend pover ondanks het vermeende engagement. Ook komen we nu achter het tweede trauma van Kerkman: niet hij, maar zijn neef Daniel was de echte ontwerper van zijn modernistische zomerhuis, en dus de ware kunstenaar.

Dat Het Vagevuur niet helemaal ongenietbaar wordt, komt vooral door Janni Goslinga die als de eerst verloederde maar later gelouterde Caroline namelijk een partij 'fokking' goed staat te acteren, op de grens van hysterie en overdrijving, maar sterk en geloofwaardig (heel veel in dit script is 'fokking' of 'fucking' - vandaar).

Derde bedrijf: Inferno (De Hel)

Uiteindelijk belanden we in de hel, en opnieuw is het Huis daarvoor de ideale locatie. In dit slotdeel komen personages en geesten uit verleden en heden samen en wordt het grote familiedrama ontrafeld en toegelicht, soms op het extreme af. Ibsen Spookhuis. Maar Stone laat hier eindelijk het hyperrealisme los en geeft de fantasie de ruimte, door allerlei droomsequenties en onverwachte confrontaties toe te laten. Prachtig acteren ook, van Maria Kraakman vooral, en van de jonge Claire Bender als Lena - echt een fantastisch talent, dat meisje. Dat sommige acteurs geen raad weten met al die opgefokte emoties en dus in machteloos geschreeuw vervallen, maakt dan niet meer uit. Ook die ellende kan er nog wel bij. Het slot van Ibsen Huis, waarin van alles uit de kast wordt gehaald, is zinderend spectaculair. Het huis zal branden en op de verschroeide aarde zullen nieuwe huizen komen, bewoond door nieuwe, gelukkige mensen. Al het zwart zal van onze zielen worden weggewassen, en het leven zal een en al jubel zijn. Ooit.

Festival d'Avignon

Ibsen Huis van Toneelgroep Amsterdam is deze zomer te zien op het prestigieuze Festival d'Avignon. Het Amsterdamse stadgezelschap is daar zelfs met twee producties vertegenwoordigd. Ook De Meiden van Jean Genet in regie van Katie Mitchell reist in juli naar de Zuid-Franse stad. Vorig jaar zorgde Ivo van Hove in Avignon voor een sensatie met zijn gastregie van Visconti's Les Damnés bij de Comédie-Française waarmee het festival werd geopend. Ook Toneelhuis Antwerpen is komende zomer met twee producties in Avignon te gast. Van artistiek leider Guy Cassiers zijn zowel Grensgeval van Elfriede Jelinek als Le sec et l'humide naar Jonathan Littell geprogrammeerd. Het festival d'Avignon wordt dit jaar gehouden van 6 tot 26 juli.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden