Ian McEwan: ‘Voor mijn boek was ik op zoek naar iets dat net zo dom was als de Brexit. Ik vrees dat het niet is gelukt.’

Achter het boekIan McEwen

Ian McEwan over de Brexit en het schrijven: ‘Vastlopen is onvermijdelijk’

Ian McEwan: ‘Voor mijn boek was ik op zoek naar iets dat net zo dom was als de Brexit. Ik vrees dat het niet is gelukt.’ Beeld Urszula Soltys

In enkele koortsachtige weken schreef Ian McEwan zijn bijtende novelle over de Brexit. Of hij bewust kiest voor actuele onderwerpen? ‘Soms is het alsof de maatschappij mijn belangstelling volgt, in plaats van andersom.’

Een paar maanden na zijn roman Machines Like Me (Machines zoals ik) publiceerde de Britse auteur Ian McEwan (71) opnieuw een boek: de novelle The Cockroach (De kakkerlak). Het is een buitenbeentje in zijn oeuvre: een soort literaire eruptie waaruit zowel sardonische humor als verontwaardiging en woede spreken. Hoofdpersoon is de op Boris Johnson geïnspireerde premier Jim Sams. Met list en bedrog slaagt deze erin de Britse politiek naar zijn hand te zetten en een krankzinnig economisch systeem in te voeren: het ‘retournisme’, een niet mis te verstane verwijzing naar de Brexit.

McEwan zou naar Nederland komen om over de novelle te praten, maar moest op het laatste moment afzeggen vanwege de coronacrisis. Dus spreekt de schrijver telefonisch, vanuit zijn woning in de Cotswolds.

Wie is Ian McEwan?

Al bij zijn debuut in 1975 doet Ian McEwan (Aldershot, 1948) stof opwaaien. Zijn verhalenbundel First Love, Last Rites vestigt zijn naam als begaafd auteur met een griezelige voorkeur voor het macabere. Een tweede verhalenbundel en twee romans bevestigen die reputatie. Met de publicatie van The Child in Time (1987) openbaart zich een ingetogener en bedachtzamer schrijverschap, dat zich op indringende wijze verdiept in de willekeur van het lot en de verstrekkende gevolgen daarvan. Het leidt tot enkele van de beste Engelse romans van de laatste decennia, met name Atonement (2001) en Saturday (2005), maar ook On Chesil Beach (2007) en The Children Act (2016).

De kakkerlak begint als Jim Sams, de kakkerlak uit de titel, ’s ochtends wakker wordt en tot zijn afgrijzen ontdekt dat hij is veranderd in een mens. Die knipoog zullen weinig lezers missen.

‘Zeker, het is Kafka, maar dan in omgekeerde volgorde. Meestal gaat bij mij aan het schrijven van een roman een tamelijk lang proces van nadenken vooraf. In die periode schrijf ik geregeld in mijn notitieboek: intuïtieve zinnetjes, een soort krabbels. In juli afgelopen jaar noteerde ik die zin over de kakkerlak. Natuurlijk realiseerde ik me dat het een omkering was van de opening van Die Verwandlung. Op de een of andere manier associeerde ik dat beeld onmiddellijk met de Brexit, het meest zinloze en masochistische project uit de moderne geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk, waarover ik mij al vier jaar opwind. Ik schreef een paragraaf, toen nog een en merkte al snel dat ik op een novelle afstevende.’

De rol van de Brexit wordt in De kakkerlak vervuld door het fenomeen ‘retournisme’: een politiek-economische opvatting die de geldstromen wil omdraaien. Voortaan zullen mensen moeten betalen om te mogen werken, maar krijgen ze geld toe wanneer ze winkelen. Hoe kwam u op dat idee?

‘Ik was op zoek naar iets dat net zo verbijsterend dom was als de Brexit, maar ik vrees dat ik daarin niet ben geslaagd. Het moest een denksysteem zijn dat immuun was voor elk redelijk bezwaar, zoals ook religieuze leiders die hanteren. Dus: God bestaat en wie dat niet gelooft heeft gewoon het licht nog niet gezien. Vanuit alle mogelijke disciplines – het bedrijfsleven, de landbouw, de wetenschap, het geldwezen, de kunst – is er een eindeloze stroom redelijke argumenten tegen de Brexit aangevoerd. De reactie van de brexiteers op al die argumenten luidde: het volk heeft gesproken.’

Was de manier waarop u De kakkerlak heeft geschreven anders dan bij uw andere, langere boeken?

‘Ja, het is geschreven in een korte, explosieve periode van zes, zeven weken en in een hoger tempo dan normaal. Het was zomer, mijn vrouw was een aantal weken weg in verband met een cursus en ik was klaar met de promotietournee voor Machines zoals ik. Ik was alleen thuis, het weer werd slecht en bovendien moest ik een antibioticakuur ondergaan, zodat ik geen alcohol dronk. Dat betekende dat ik beter sliep en de energie had om ook ’s avonds en zelfs tot diep in de nacht door te werken. Anders dan bij mijn romans wist ik precies waar ik naartoe wilde. Ook dat duidelijke richtpunt gaf energie. Normaliter ‘woon’ ik drie jaar in de roman die ik aan het schrijven ben. Het eind van het boek is veel te ver weg om een belangrijke rol te spelen. Bovendien had ik bij De kakkerlak – anders dan normaal – een duidelijke deadline. Ik wilde dat het boek zou verschijnen voor het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie verliet, op dat moment gepland voor 31 oktober 2019. Tegelijk hoop ik dat het boek een bredere zeggingskracht heeft: dat het niet alleen iets over de Brexit zegt, maar over alle absurde politieke ideeën waardoor mensen begeesterd kunnen raken.’

In uw nawoord schrijft u: ‘We moeten de kakkerlak goed leren kennen om hem des te beter te kunnen verslaan. Volgens mij zal dit ons lukken.’ U bent dus uiteindelijk niet pessimistisch.

‘De Brexit heeft bij de meeste politici niets met idealisme te maken, maar alles met eigenbelang. Wacht maar tot er straks economische problemen komen. We weten nu al dat een handelsovereenkomst met de VS ons weinig zal opleveren, terwijl de breuk met Europa 4 tot 5 procent van ons inkomen gaat schelen. In kringen van remainers wordt nu geklaagd over de tekortkomingen van de democratie. Maar het mooie van democratie is dat zij niet alleen fouten maakt, maar ook in staat is die te herstellen. Ik heb er vertrouwen in dat – als de vele grote nadelen van de Brexit onontkoombaar zijn geworden – er vanzelf een meerderheid ontstaat die een hernieuwde toenadering tot Europa wil, in welke vorm dan ook. Het is alleen jammer dat ik dat waarschijnlijk niet meer zal meemaken.’

Ian McEwan: ‘Onze werkelijk­heid is een stom toeval, blijkt ook nu weer. Dat vind ik mateloos fascinerend.’ Beeld Urszula Soltys

U heeft, ook in de Britse pers, hartstochtelijk over de Brexit geschreven. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat deze novelle uw laatste woord over het onderwerp is.

‘We staan nog maar aan het begin van dat verhaal. Ik vermoed dat ik nog weleens naar de Brexit en zijn gevolgen zal terugkeren, maar dan meer in een Europese context. Ik denk geen moment dat de EU een perfect instituut is en ik denk dat het totale gebrek aan coördinatie en gezamenlijk optreden in de coronapandemie weer eens de zwakheden ervan blootlegt. Maar toch: in het oosten hebben we het negatieve, op ondermijning gerichte Rusland van Vladimir Poetin, in het westen de irrationele, louter op zichzelf gerichte regering-Trump. In die situatie is Europa een van de belangrijkste krachten in de wereld voor een vrije, open en tolerante samenleving. Als Europa ten onder gaat, wat blijft er dan nog over?

‘Er is een hoop getheoretiseerd en gefilosofeerd over de vraag hoe de EU de zondebok is geworden van al onze problemen. De vele jaren van bezuinigingen na de financiële crisis hebben ongetwijfeld een rol gespeeld. Wat ook heeft bijgedragen, is Tony Blairs beslissing om onmiddellijk na de toetreding van tien nieuwe EU-landen in 2004 de grenzen open te stellen, en niet zoals andere EU-landen gebruik te maken van de ingestelde overgangsregeling van zeven jaar. Het Verenigd Koninkrijk heeft er in tien jaar tijd ongeveer drie miljoen nieuwe inwoners bij gekregen. De bezwaren die mensen daartegen maakten, zijn te gemakkelijk weggezet als xenofobie van de arbeidersklasse. Door die problemen vervolgens aan de EU toe te schrijven, konden Britse politici zelf schone handen houden. Hilarisch werd het toen die politici vervolgens gelukzalig mededeelden dat we na de Brexit eindelijk weer onze patriottische blauwe paspoorten zouden terugkrijgen, terwijl het onze eigen beslissing was om geen blauwe maar bordeauxrode paspoorten in te voeren.’

De kakkerlak ontstond uit een schrijfexplosie. Heeft u bij uw langere boeken een vast werkritme?

‘Nee, het is bij mij vaak een kwestie van hollen of stilstaan. Wanneer het schrijven goed gaat, werk ik de hele dag, omdat ik weet dat er een moment gaat komen dat ik vastloop. Mijn houding is echt die van carpe diem. Vroeg of laat volgt er een periode waarin je niet weet hoe je verder moet.’

Hoe kom je uit zo’n writer’s block?

‘Om te beginnen door de term uit te bannen en slechts te spreken over ‘aarzeling’. Ik weet inmiddels uit ervaring dat aarzeling een belangrijk en zelfs onvermijdelijk deel is van het creatieve proces. Je moet dan gewoon iets anders gaan doen en na een tijdje weer naar je boek terugkeren.’

Zijn er boeken geweest die u uiteindelijk heeft laten vallen?

‘Zeker. Gelukkig meestal niet pas na vijftien maanden. In de regel heb ik een lange aanloopperiode nodig voordat ik het gevoel heb ‘in’ een nieuwe roman te zitten. Als zich fundamentele problemen aandienen, is dat doorgaans in die periode. Vaker gebeurt het dat ik na een periode van krabbelen opnieuw begin, maar dan met een andere invalshoek. Dan komt er uiteindelijk wel een roman, maar een totaal andere dan ik had voorzien.’

Ik begrijp dat wandelen, hiken, voor u een belangrijk onderdeel van het creatieve proces is.

‘Op de een of andere manier valt het ritme van lopen samen met het ritme van denken. Of misschien is het zo dat het lopen het denken een bepaald ritme geeft. Een flinke wandeling van een hele dag wordt onvermijdelijk een metafoor voor de reis van kindertijd naar volwassenheid en vervolgens ouderdom. Ook de opwinding die gepaard gaat met het gevaar te verdwalen is op de een of andere manier inspirerend. Je bent ergens in bergachtig gebied, het wordt avond, het pad is verdwenen, de wind waait en het is lastig de kaart voor je te houden en te lezen, temeer omdat de batterij van je lantaarn leeg raakt. Je weet of vermoedt dat zich ergens, op misschien 5 kilometer afstand, de veilige beschaving bevindt. Maar welke kant op? Als je de verkeerde kant opgaat, val je misschien van een rots. Nu ik bijna 72 ben, trek ik me die situatie niet meer aan en bovendien vertelt mijn mobiele telefoon me meteen waar ik ben. Maar jarenlang inspireerden die situaties me enorm en leverden ze vruchtbare gedachten, emoties en scènes op voor mijn boeken.’

U bent in Engeland, soms spottend, soms respectvol, ‘onze nationale romanschrijver’ genoemd, omdat u boeken heeft geschreven waarin grote maatschappelijke onderwerpen worden aangeroerd als de Golfoorlog (Zaterdag) klimaatverandering (Solar), kunstmatige intelligentie (Machines zoals ik) en nu dus de Brexit.

‘Ik schrijf niet bewust over actuele maatschappelijke zaken, maar soms overlapt wat mij bezighoudt met het maatschappelijk discours. In de jaren zeventig van de vorige eeuw schreef ik het televisiestuk The Imitation Game. In de research daarvoor sprak ik met geleerden die zich met kunstmatige intelligentie bezighielden, toen een nogal obscuur onderwerp. Ik ben de ontwikkelingen sindsdien blijven volgen. Soms heb ik meer het gevoel dat de maatschappij mijn belangstelling volgt dan andersom, haha. Ik schrijf over wat mij bezighoudt. Goede kans dat ik in de toekomst nog eens terugkom op klimaatverandering.’

Machines zoals ik speelt in 1982 en beschrijft een alternatieve werkelijkheid waarin Alan Turing nog leeft, de Beatles weer bij elkaar zijn, Kennedy en Lennon niet zijn vermoord en Thatcher de Falklandoorlog heeft verloren. Ergens in het boek stelt u: ‘Het heden is het zwakste van de onwaarschijnlijke constructies. Het had anders kunnen zijn.’

‘Het is interessant hoe vanzelfsprekend we vinden dat dingen zijn zoals ze zijn. We kennen de term ‘vlindereffect’: de schijnbaar nietige vleugelslag van een vlinder kan elders een storm veroorzaken. De coronacrisis is daarvan een krachtige illustratie. Ergens in China gebeurt iets in de cellen van een slang, een vleermuis of een schubdier. Dat dier wordt verhandeld op een obscure markt in een stad waarvan de meeste westerlingen nog nooit hebben gehoord. Luttele maanden later zijn er duizenden doden, storten financiële markten in en ligt het dagelijks leven in een groot deel van de wereld plat. Een krachtiger voorbeeld van hoe kwetsbaar en grillig onze werkelijkheid in elkaar steekt, is nauwelijks denkbaar. Als het Amerikaanse hooggerechtshof in 2000 anders had beslist over de hertellingen van stemmen in Florida, was niet George W. Bush maar Al Gore president van de VS geworden. Dan hadden we geen Irakoorlog gehad en was de Amerikaanse politiek een stuk sociaal-democratischer geworden. Groot-Brittannië had goed de Falklandoorlog kunnen verliezen, waarna de Argentijnse junta misschien nog wel een generatie was blijven zitten. De werkelijkheid is stom toeval. Dat vind ik mateloos fascinerend.’

Veel van uw romans zijn de vrucht van uitvoerige research. Uw laatste boeken, ook Notendop (2016), staan minder in de realistische traditie en geven meer ruimte aan de verbeelding. Duidt dit op een ontwikkeling in uw schrijverschap?

‘Ik heb gedacht dat het met de leeftijd te maken had: dat ik met die op research gestoelde romans mijn ‘dienstplicht’ had vervuld en in de herfst van mijn schrijverschap lekker kon doen wat ik wilde. Na jarenlang het magisch realisme te hebben gewantrouwd, wilde ik het omarmen. Nu werk ik aan een boek waarover ik verder niet wil praten, maar dat een terugkeer naar het realisme belooft. Over een paar jaar weet ik meer.’

Beeld de Harmonie

Ian McEwan: De kakkerlak

Uit het Engels vertaald door Rien Verhoef. De Harmonie; 128 pagina’s; € 17,50. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden