Hypnotiserend spul

De schitterende Engelse uitgave met teksten van en over de Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj voorziet in een dringende behoefte. Een verbluffende persoonlijkheid komt tot leven.

Beeld x

De Sovjet-kunstgeschiedenis heeft geen goede naam. Gortdroog en onkritisch. Maar dat oordeel is kletskoek, vrucht van de behaaglijke onwetendheid die de Koude Oorlog voortbracht. Zeker publicaties vanaf eind jaren zestig zijn soms monumenten van gedegen onderzoek en professionele toewijding. De grootste kwaliteit van sommige Sovjet-historici is dat ze zo objectief mogelijk probeerden te zijn, zo veel mogelijk feitelijke kennis zo bondig mogelijk probeerden te ontsluiten. Die anti-ideologische houding was een paradoxaal gevolg van de ideologisering van de geesteswetenschappen in de Sovjet-Unie. Door interpretatie te vermijden voorkwamen fatsoenlijke wetenschappers dat ze marxistische gemeenplaatsen moesten uitslaan.

Knipselmap

Een van de typische producten van die Sovjet-methode was de wetenschappelijke variant van de biografische knipselmap: dikke uitgaven met geannoteerde primaire teksten over een historische figuur: brieven, herinneringen van en over hem, en allerlei ander historisch materiaal, vaak opgedoken uit tientallen archieven.

Dat historisch materiaal werd begeleid door honderden bladzijden annotaties. Die noten staan vol historische context en biografische informatie, soms ook vol duiding en zelfs ethisch commentaar. Soms werden binnen zo'n annotatie ook weer lange stukken historische tekst gepubliceerd, als dat blijkbaar in de hoofdtekst niet mocht. En in die noten uitte zich ook de kritische geest van zo'n onderzoeker. Blijkbaar was het mogelijk om in annotaties wél een persoonlijke blik te ontvouwen. Misschien omdat de censor dat notenapparaat niet las of omdat er een stilzwijgende overeenkomst bestond dat er in annotaties meer mocht dan in een 'hoofdtekst'.

Annotaties

In zo'n verzameling, zoals Zilbersjtejns verbluffende publicatie over Sergei Diaghilev, of Varoents' publicatie (2.200 pagina's!) over Igor Stravinsky, kan de lezer dan zelf zijn weg proberen te vinden. Omdat het echte verhaal wordt verteld in de annotaties is er geen dwingende chronologie, geen thematische sturing. Het onderwerp ontvouwt zich spelenderwijs, want je hoeft niet al die noten te lezen, je kunt steeds verdieping zoeken waar je dat zelf wilt. Die noten verwijzen ook weer vaak naar andere annotaties, zodat je langzaamaan je eigen parcours bouwt in het boek. Je stelt je eigen biografie samen, op maat gemaakt, naar eigen interesse.

Geen van die publicaties is ooit uit het Russisch vertaald - te veel werk, te duur. Maar daarop is nu een uitzondering gemaakt door de schitterende tweedelige publicatie, bijna 1.300 dichtbedrukte pagina's, met materiaal over de Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj. Deze verzameling is het levenswerk van Irina Vakar, een medewerker van het Tretjakovmuseum in Moskou, en haar collega Tatjana Mikhienko. Vakar is een veteraan in de Malevitsjkunde - alwetend, zorgvuldig, kraakhelder, maar terughoudend in haar oordelen. De originele publicatie is weliswaar een uitgave uit 2004, maar nog een typisch product van die curieuze Sovjet-methode. Door collega's wordt Vakar vereerd vanwege haar toegankelijkheid, vriendelijkheid en het soort bescheidenheid dat alleen ontstaat bij mensen die leven in het volkomen besef van de eigen intellectuele superioriteit.

Egomaan

In de verzamelde teksten verschijnt Malevitsj als een volledig door zijn kunst geabsorbeerde persoonlijkheid. Zijn taalgebruik is eerder hypnotiserend dan argumenterend en als je houdt van een beetje helder betoog, krijg je het moeilijk. Het moment dat Malevitsj de logische opbouw van zijn gedachte loslaat, is meestal exact te voorspellen: Namelijk in zin twee.

Vrijwel nooit drukt Malevitsj zich alledaags, efficiënt of banaal uit. Zijn huiselijke taalgebruik is wel meer relaxed dan zijn publicistiek, maar zeker zo divers en hybride, poëtisch en mateloos. Hij is een egomaan zonder weerga, iedere stap die hij zet, iedere zin die hij spreekt, vindt hij van het grootste belang voor de toekomst van de gehele mensheid. Dat geldt zeker voor alles wat hij schreef vóór de revolutie. Daarna wordt zijn privécorrespondentie langzaam zakelijker, een ontwikkeling die samenhangt met het groeiende besef van zijn marginalisering in de Sovjet-Unie. Dat proces kun je tussen de regels door volgen en geeft deze uitgave een aangrijpende subtekst.

Wat je ziet is een schitterende, verbluffende kunstenaarspersoonlijkheid. Iedere bladzijde getuigt van zijn unieke ambitie en visie, en de standvastigheid waarmee hij die uitdroeg.

Deze vertaling voorziet in een dringende behoefte, want, hoe bizar dat ook klinkt, er bestaat geen complete biografie van Malevitsj. Westerse onderzoekers hadden een fundamenteel probleem, doordat het grootste deel van de historische teksten over hem, inclusief zijn correspondentie en autobiografische geschriften, alleen in het Russisch beschikbaar was. Aan die situatie komt nu een eind. Ons begrip van Malevitsj zal na deze monumentale uitgave niet meer dezelfde zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden