Achtergrond

Hugo Claus op je radio

Het complete theaterwerk van Hugo Claus is als hoorspelserie te beluisteren op Radio 1. Waardoor is het werk van Claus zo geschikt? De kenners leggen het uit.

Hugo Claus Beeld Studio V

In taal getuigt Thomas nog omzichtig van zijn genegenheid voor zijn zus Andrea. Uit Een bruid in de morgen: 'Ik voel mij heel vreemd worden als ik je treurig zie. Het lijkt alsof iemand met een rubberen hand mijn hart vasthoudt. De hand knelt niet, duwt niet, ligt alleen maar rond mijn hart. Alsof de hand nooit meer weggaat, lijkt het dan.'

Dat Thomas in het toneelstuk van Hugo Claus (1929-2008) Andrea ook begint te strelen als hij op het bed van zijn zus plaatsneemt, blijft uit het zicht in de jongste versie van het veelgespeelde verhaal over een aan lager wal rakend gezin: Een bruid in de morgen is, samen met drie andere theaterstukken van Claus, als hoorspel opgenomen.

Ze zijn komende week aan het begin van de nacht te horen op Radio 1. Na Een bruid in de morgen, waarmee Hugo Claus als 24-jarige een overrompelende entree maakte in de toneelwereld, volgen Vrijdag, Pas de deux en De Verzoeking.

Regisseur Peter te Nuyl, die eerdervoor de radio J.J. Voskuils Het bureau en Marten Toonders Bommel-verhalen bewerkte, heeft het ontbreken van scènebeeld niet als gemis ervaren. 'Er is geen moment geweest waarop ik dacht: dit is niet duidelijk. Claus is zo tekstueel, dat je de situatie wel snapt. Misschien niet meteen, maar wel na hooguit twee zinnen.'

Een bruid in de morgen

Deze zedenschets schreef Hugo Claus in 1953 op 24-jarige leeftijd. De komst van nicht Hilda, een oude vrijster, in het gezin van een gefrustreerde musicus drijft een wig in de nogal innige relatie tussen broer Thomas en zus Andrea. De moeder hoopt dat Hilda met Thomas gaat trouwen. Het stuk, inmiddels een klassieker, veroorzaakte een schandaal in de jaren vijftig.

Vastleggen van erfgoed

De productie, met Nederlandse en Vlaamse acteurs van het Nationale Toneel en NTGent als vertolkers, voelde naar zijn zeggen als het vastleggen van erfgoed. Claus geldt als een godfather van het moderne Nederlandse toneelschrijven. Het oeuvre beslaat ruim originele dertig stukken en een nagenoeg gelijk aantal bewerkingen. Tijdens het maken van radiodrama met werk van Nederlandse toneelschrijvers als Peer Wittenbols en Ger Thijs, kwam Te Nuyl tot de slotsom dat zij schatplichtig moeten zijn geweest aan Claus. 'Het zit 'm in het creëren van een klein probleem, dat vervolgens wordt volgegoten met gebeurtenissen totdat een existentialistisch thema ontstaat. En dat gebeurt in een zeer poëtische, gebeeldhouwde taal, die eenmaal in de mond van een acteur gelegd, meteen natuurlijk aanvoelt. Er ontstaat ineens een verhaal. Het zijn teksten die zijn geschreven om gespeeld te worden. Je ziet het terug bij anderen.'

Acteurs houden van Claus' idioom. Betty Schuurman, die de monoloog doet van de hoogbejaarde non in De verzoeking: 'Het is rijk. Gelaagd. Je kunt er altijd wel wat mee.' Stefan de Walle speelt in Vrijdag de rol van Georges Vermeersch, die in de cel heeft gezeten wegens ontucht met zijn dochter Christiane en terugkeert bij zijn vrouw Jeanne. 'Het is heel zintuiglijke taal. Gul. Taal uit de klei.' Ariane Schluter doet Jeanne. 'Wat ik er ook mooi aan vind, is dat het nergens moraliserend is. Het zijn mensen van vlees en bloed. Je leert ze begrijpen.'

Volvet Vlaams

In toneeluitvoeringen in Nederland is de taal geregeld vernederlandst, voor de radio is volvet Vlaams gehandhaafd. Uit Vrijdag:

Jeanne: 'Die gloeiende teef van een Christiane!'

Georges: 'Ze heeft mij lelijk liggen gehad, de die.'

Regisseur Te Nuyl: 'We hebben voor de oerversies gekozen. Misschien moet je er hier en daar als Nederlandse luisteraar even inkomen, maar het went snel. Niet alles moet jip-en-janneketaal worden. Ik wilde me niet door angst laten leiden.'

Voor het project hoefde hij zich niet uitsluitend te verlaten op de uitgeschreven dialogen. Claus gaf naast scènebeschrijvingen geregeld specifieke geluidsaanwijzingen. Claus waarschuwt ook. 'Vooral de muziek niet gebruiken om bepaalde sentimentele passages te onderlijnen.' Uit scènes in Vrijdag: 'Stilte. Hagel. Wind. Pannen die ratelen.'

Het geeft het drama in luistervorm extra cachet, meent Te Nuyl. 'Op het toneel klinken de geluiden altijd door speakers. Op de radio kun je de tekst en het geluid dicht bij elkaar brengen.' Hij hoopt na de eerste selectie van vier uiteindelijk 52 producties van Claus vast te leggen, zowel de zelf geschreven stukken als de bewerkingen met een sterk eigen signatuur. 'Het is ook documenteren. Het is me niet alleen te doen om de tophits. Claus experimenteerde veel. De zwakke plekken horen erbij.'

Introductie

De AVROTROS introduceert de hoorspelen met toneelstukken van Hugo Claus op Radio 1, de komende nacht tussen 00.00 en 02.00 uur. Verschillende gasten die ervaring hebben met de schrijver als theatermaker komen aan het woord. Met onder anderen de acteurs Hans Croiset, Ariane Schluter, Betty Schuurman en Stefan de Walle en biograaf Mark Schaevers. De presentatie is in handen van Mieke van der Weij.

Op 30/12 en 1, 2 en 3/1 volgen op hetzelfde tijdstip Een bruid in de morgen, Vrijdag, Pas de deux en De verzoeking.

Te Nuyl wil recht doen aan de oorspronkelijke opzet. Claus hield niet erg van uitvoeringen waarbij regisseurs aan de haal gaan met het stuk. Hij beklaagde zich ooit over voorstellingen 'met dromedarissen en zebra's waarbij je hooguit nog twee of drie zinnen hoort die ik met zo veel liefde heb geschreven'. Maar hoe trefzeker de taal en de notities op papier ook ogen, de schrijver was niet altijd even overtuigd van de kwaliteit. Hij liet zich geregeld ontvallen dat 'het geen Shakespeare' is. Volgens zijn biograaf, schrijver-journalist Mark Schaevers, vond Claus toneelschrijven 'onzuivere kunst'. 'Je probeert toch het publiek te behagen. Het was schmieren volgens hem.'


Regisseur Te Nuyl is de auteur tijdens de opnamen alleen maar meer gaan bewonderen. 'Als je ermee aan de slag gaat, ontdek je dat de stukken weliswaar geconstrueerd zijn, maar zonder dat je het idee hebt dat het bedacht is, of intellectualistisch. Het overtuigde mij ervan dat Claus geen elitaire schrijver is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden