Boekrecensie

Houellebecq slaagt erin de werkelijkheid geheel te omarmen ★★★★★

Anéantir – vernietigen – is de bedrieglijke titel van de meest liefdevolle en geestelijke ruimte scheppende roman die Michel Houellebecq ooit heeft geschreven.

Henk Pröpper
null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

Aan alles lijkt te zijn gedacht als begin januari het nieuwe boek van Michel Houellebecq verschijnt. De voor hedendaagse begrippen gigantische eerste oplage van 350.000 exemplaren ligt volmaakt op tijd in de boekhandel, het eerste evenement van het nog nauwelijks begonnen jaar. De roman heeft als titel Anéantir (vernietigen, teniet doen), maar is klassiek en statig vormgegeven alsof het boek vanzelfsprekend eeuwigheidswaarde bezit en de literaire kritiek niet meer is dan een futiliteit. Le Monde wijdt onmiddellijk drie hele pagina’s van de boekenbijlage aan een interview met de auteur. In het gesprek hangt een doordringende geur van wierook. Het is alsof de auteur hier wordt gewijd en elk van zijn woorden een transformatie ondergaat. Waarover hij zich ook uitspreekt, hij lijkt steeds te raken aan hogere dingen.

De roman speelt zich af in de jaren 2026 en 2027 en dat is niet toevallig in het universum van Houellebecq. 2027 is net als dit jaar een verkiezingsjaar, altijd een sleuteljaar in de Franse geschiedenis. In dan door de verdere opkomst van extreemrechts vermoedelijk politiek en maatschappelijk nog troebeler omstandigheden zal opnieuw een president worden gekozen. Zoals gewoonlijk in zijn romans duikt Houellebecq diep in de materie van de laat-westerse cultuur, diep in de modder van onze tijd om daar inzicht uit te puren. Wat zal de nabije toekomst brengen? Wat zijn de dwaalsporen die de westerse wereld de afgelopen decennia naar zoveel onzekerheid, frustratie en verscheurdheid hebben geleid? Al vaker hadden romans van Houellebecq profetische trekken, wat ontsluiert hij ons nu?

Vanaf het begin van zijn schrijverschap is de roman voor Houellebecq zoiets als een allesverslindend taalmonster dat hij de wereld instuurt: zijn literatuur vreet werkelijkheid. De roman zoals hij zich die voorstelt moet alles bevatten, grijpen naar alle aspecten van het leven. Het is een grootse opdracht in de stijl van Balzac, die zijn tijd en de menselijke conditie ook in alle aspecten wilde doorgronden.

Wat mij er tot nu toe van weerhield echt van het werk van Houellebecq te houden was zijn eendimensionale aandacht voor het zwart en het Kwaad in de wereld. Zijn werk leek gedreven door zulk een weerzin tegen de menselijke middelmatigheid, diens onverschilligheid en onstuitbare vernietigingsdrift dat er weinig denkruimte overbleef voor andere, gunstiger menselijke eigenschappen die zich soms ook openbaren. Anéantir is in die zin, verrassend genoeg, een bedrieglijke titel, het is de meest liefdevolle en geestelijke ruimte scheppende roman die Houellebecq ooit heeft geschreven. Het is ook het boek waarmee hij de opdracht die hij zich ooit stelde heeft vervuld: de werkelijkheid geheel te omarmen.

Dat wordt niet meteen duidelijk, want in de eerste delen van de roman wordt de lezer nadrukkelijk op het verkeerde been gezet en lang blijft onzeker welke kant Houellebecq ons op zal sturen. Gaat het hier om een hypermoderne politieke roman die – opnieuw – de teloorgang van de neoliberale laatkapitalistische wereld celebreert?

Anéantir begint zelfs als een politieke thriller. Kleurrijk beschrijft Houellebecq allerlei terroristische acties en aanslagen die plaatsvinden op internet en op verschillende strategische locaties in de wereld. Dit biedt hem ook de gelegenheid om de milieus te schetsen van geheime diensten, de kantoren en beraadslagingen van ambtenaren en politici. Voorlopig tasten alle diensten ter wereld in het duister en wordt niet achterhaald welke groeperingen verantwoordelijk zijn voor de aanslagen. Zijn de daders van extreemlinks, of juist van extreemrechts, zijn het ‘écolo-fascisten’ of geradicaliseerde katholieken?

Het handschrift en de symbolen van de daders blijken onleesbaar, niet te ontcijferen. De wereld wordt in de beginfase van de roman geschetst als een warboel van botsende extremen, het internet als een explosieve poel van haat en vergelding. Omdat de aanslagen plaatsvinden in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2027 krijgen we ook een ruime inkijk in de even ijdele als efficiënte wereld van de communicatiebureaus die meer dan politici de lijnen van het politieke bestaan lijken uit te zetten. Gewapend met de jongste peilingsresultaten, met hun algoritmen en beïnvloedingsstrategieën gaan ze de werkelijkheid te lijf, niet gehinderd door enig vooruitzicht dat verder strekt dan enkele dagen. En de politici volgen. De politiek in een aantal superieure tekeningen teruggebracht tot alles wat nodig is om macht te verwerven of die te behouden.

De roman zou kunnen gaan over de leegheid van dit alles en Houellebecq zou opnieuw de horreur hebben geschetst van de moderniteit, het menselijke onvermogen zin en betekenis te geven. Met Anéantir slaat hij echter een andere richting in, en het is voor het eerst dat ik mij geleidelijk liet meevoeren door een stroom die de lezer naar andere, intiemer en diepzinniger sferen leidt. Almaar fraaier en sterker ontstaat onder de handen van de auteur een familieroman, zelfs een liefdesroman. En slechts en passant fileert hij nog een aantal uitwassen van onze tijd zoals de uitsluitend op efficiency gerichte macht van managers over artsen en het liefdeloze dictaat van het time management in ziekenhuizen. Die verfoeit hij, anderzijds verkettert hij ook de moderne wil het lijden volledig uit te bannen. Hij ziet die als een onvervreemdbaar onderdeel van het leven.

Met zijn hoofdpersoon Paul Raison lijkt Houellebecq daarbij geïnspireerd door theologische inzichten van de denker Blaise Pascal. Deze zeventiende-eeuwse filosoof, theoloog, natuurkundige en wiskundige blijkt in meer opzichten een inspiratiebron. De nauwelijks te ontcijferen geometrische figuren van de terroristen verwijzen naar diens werk, zoals ook de chronische tandpijn die Paul kwelt aan Pascals biografie lijkt te zijn ontleend.

Anéantir kent een groot aantal protagonisten, de meeste daarvan verdwijnen geleidelijk in de coulissen. Ook de meeste intriges en verhaallijnen blijven onafgerond, precies zoals dat in het leven gebeurt. Wat ooit belangrijk scheen, verdwijnt op de achtergrond zodra dwingender dingen zich aandienen, zoals ziekte en het vooruitzicht te sterven. Dan vallen mensen de verhalen uit de handen.

Paul Raison leren wij kennen als een toegewijde ambtenaar, eerste luitenant van de minister van Financiën die gaandeweg presidentiële aspiraties krijgt. In het mediacircus waarin hij zich nu moet bewegen voelt de beschouwer Paul zich niet echt op zijn plaats, als zijn vader in comateuze toestand wordt opgenomen in een ziekenhuis in Lyon lijkt dat voor hem dan ook bijna een uitkomst. Het is in de maanden dat hij met enige regelmaat zijn vader bezoekt dat ook zijn relatie met zijn vrouw Prudence tot nieuwe bloei komt. Al jaren leefden zij in hun mooie appartement in Parijs bijna volledig langs elkaar heen, gesymboliseerd in de wijze waarop ze hun koelkast hebben ingericht, elk met eigen vakken en eigen producten. Liefdevol schetst Houellebecq hoe Paul en Prudence onder de druk van de omstandigheden, of misschien juist vanwege een diepgeworteld, bijna vergeten verlangen, opnieuw naar elkaar toegroeien. Des te sterker als ook Paul zelf ten prooi valt aan een ongeneeslijke ziekte; zijn verwaarloosde tandpijn blijkt door een agressieve vorm van kanker te zijn veroorzaakt.

De passages waarin Houellebecq Pauls ouderlijk huis en de familierelaties schetst, zijn van grote schoonheid en relevantie. Hij toont mensen elk met hun eigen eigenaardigheden en soms onbegrijpelijke beslissingen. Ook waar spreken onmogelijk blijkt, is een hoge vorm van vertrouwelijkheid mogelijk. In de beschrijvingen van het contact met Pauls vader gaat Houellebecq ver voorbij de vervreemding van de moderne wereld, en tast hij naar het eigene en intieme, daar waar mensen elkaar woordeloos aanraken. Van de lawaaiige buitenwereld naar een kwetsbare binnenwereld: dat is een opzienbarende stap in zijn oeuvre.

Paul Raison is ongetwijfeld opgeladen met ideeën van Houellebecq als het gaat om politieke kwesties, de betekenis van religie en de plaats van het lijden in het leven. De gestalte die mij echter vooral bijblijft is die van Prudence, die Paul op zijn ziekbed verzorgt en begeleidt. Haar geestkracht en levensdrift hebben in die late levensfase een bijzondere erotische werking: zalvend, verzoenend, humorvol en speels. Om te leven en de werkelijkheid te dragen hebben mensen misschien schitterende leugens nodig, maar haar liefde is geen leugen.

Michel Houellebecq: Anéantir. Flammarion; 734 pagina’s; € 29,90. De Nederlandse vertaling door Martin de Haan wordt eind 2022 verwacht.

null Beeld Flammarian
Beeld Flammarian
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden