Hoopvol en intelligent pleidooi voor progressieve toekomst

Een groot deel van de vrijheid die we menen te bezitten, is illusoir, betoogt de Britse activist en filmmaker Raoul Martinez op bijna duizelingwekkende wijze.

Actie in Lagos, Nigeria, aan de vooravond van Wereld Malariadag, 25 april 2015. Raoul Martinez: Jaarlijks sterven meer dan een miljoen mensen aan malaria, terwijl er minder geld wordt besteed aan behandelingen tegen malaria dan tegen kaalheid. Beeld AFP/Getty Images

'Jullie zijn jong. Natuurlijk zijn jullie links', zei mijn leraar maatschappijleer. Woest werd ik als scholier van het idee dat het streven naar meer menselijkheid en een gelijkwaardige verdeling van de welvaart synoniem zou staan aan naïef en onwetend. In de 'volwassen' wereld werd het er al niet veel beter op. Idealisme? Leuk. Maar de realiteit is nu eenmaal dat er grote ongelijkheid in de wereld bestaat omdat het merendeel van de mensen uit is op macht en ander persoonlijk gewin.

Het is dit zogenaamde realisme waarmee de Britse activist en filmmaker Raoul Martinez (1983) op overtuigende en bijna duizelingwekkende wijze korte metten maakt. In Hoe vrij zijn wij? De machinaties van macht en de strijd voor onze toekomst trekt hij de lezer met één, op het oog simpele en onschuldige stelling een radicaal nieuwe wereld binnen.

Keuzes maken

'We maken keuzes met hersenen die we niet hebben gekozen', stelt Martinez. En daarom bestaat er niet zoiets als een uiteindelijke verantwoordelijkheid. 'Een psychopaat kan vele verschrikkelijke keuzes maken, maar niet de keuze om de hersenen van een psychopaat te hebben.' Zoals niemand er voor kiest in welk land en bij welke ouders hij wordt geboren en of hij al dan niet in een gespreid bedje belandt.

Wie deze 'verantwoordelijkheidsmythe' doorprikt en erkent dat de mens een product is van een complex spel tussen genen en omgeving moet volgens de auteur wel constateren dat niets écht onze eigen schuld of verdienste kan zijn. Daarin ligt de crux, omdat juist dit idee, zo stelt Martinez, het fundament vormt van het kapitalisme. Sterker, het kapitalisme doet volgens Martinez alsof het het enig mogelijke systeem is dat de individuele vrijheid van burgers kan waarborgen, terwijl het het merendeel van de mensen juist ernstig in hun vrijheid beknot.

Hoe vrij zijn wij? kan gelezen worden als een boek dat enerzijds aansluit bij recente publicaties over (inkomens)ongelijkheid en hebzucht zoals The Price of Inequality (2012) van econoom Joseph Stiglitz en Kapitaal in de 21ste eeuw van Thomas Piketty (2014). Anderzijds vertoont het grote raakvlakken met een toenemend aantal publicaties die erop wijzen dat de mens van nature empathisch is en gericht op samenwerking - denk aan het werk van de bioloog Frans de Waal. Martinez weet al deze ideeën te combineren tot een overkoepelende visie op deze tijd en houdt daarbij de lezer stevig in het zadel door het begrip vrijheid als richtsnoer te hanteren.

Hoe vrij zijn wij? De machinaties van macht en de strijd voor onze toekomst

(non-fictie) - Raoul Martinez

Uit het Engels vertaald door Fennie Steenhuis en Dorien de Vries

Atlas Contact; 544 pagina's; euro 65

Vrijheid

Dat komt tot uitdrukking in het middenstuk van het boek, waarin hij met harde cijfers duidelijk maakt dat een groot deel van de vrijheid die we menen te bezitten, illusoir is. Martinez laat zien hoe het bedrijfsleven vooral sinds de jaren zestig de dienst uitmaakt om zijn belangen te beschermen. Onder de vlag van het neoliberalisme financieren multinationals politieke partijen, is de journalistiek in toenemende mate veranderd in een doorgeefluik voor informatie van de machthebbers, en worden burgers via uitgekiende reclamecampagnes opgevoed tot gewillige consumenten.

'Het zijn niet de beste, maar de best gefinancierde ideeën die het halen', stelt Martinez. Vergelijkingen als dat er jaarlijks meer dan een miljoen mensen aan malaria sterven en er intussen meer geld wordt besteed aan behandelingen tegen kaalheid dan tegen malaria, buitelen in het vuistdikke boek over elkaar heen. Bij de zoveelste confrontatie met nog meer ellende, voel je je murw geslagen. De wat bombastische stijl ('de diversiteit van het leven wordt geofferd op het altaar van de aanbeden munt') werkt ook niet echt mee.

Toch is Hoe vrij zijn wij? een hoopvol en intelligent pleidooi voor een progressieve toekomst waarin creatieve vrijheid centraal staat. Daaronder verstaat Martinez de vrijheid zelf te onderzoeken wat van waarde is. In het laatste deel van het boek beschrijft hij wat de voorwaarden zijn voor zo'n sociale democratisering. Door zijn ideeën te voorzien van een historische inbedding en uitgebreid in te gaan op de desastreuze staat waarin het klimaat zich bevindt, presenteert Martinez de veranderingen die hij voorstelt als een onvermijdelijk nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de mensheid. Van de vrijheidsstrijd van de horigen, de tot slaaf gemaakten, vrouwen en homoseksuelen naar onderbetaalde zzp'ers en Chinese arbeiders die in iPad-fabrieken onder zulke erbarmelijke omstandigheden werken dat een 'zelfmoordclausule' deel uitmaakt van hun arbeidscontract. 'Wil de menselijke cultuur verder evolueren, dan zal onze collectieve verbeeldingskracht zijn huidige grenzen moeten overstijgen', besluit Martinez. 'Als er maar genoeg mensen zijn die hun denkwijze over politiek, democratie, vrijheid en elkaar veranderen, zal ons handelen niet langer de wereld zoals wij die kennen reproduceren.'

Op wie een minder positief mensbeeld hanteert dan de auteur, zal het laatste deel van het boek overkomen als een cirkelredenering. Meer idealistisch ingestelde lezers rechten na het gloedvolle slot hun rug en zouden hun leraar maatschappijleer - of andere 'realisten' - met terugwerkende kracht graag met het boek om de oren willen slaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden