Klassiek volgens Westerlaken

Hoog tijd voor meer vrouwelijke dirigenten

Foto Berto Martinez

Van harte welkom maestro Karina Canellakis. Je kreeg vorige week een warm onthaal in de Nederlandse pers, toen bekend werd dat je in 2019 aantreedt als chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest. Breed georiënteerd, las ik, je kunt een orkest opstuwen, een opwindend concert neerzetten. Eerlijk is eerlijk: veel aandacht ging uit naar het feit dat je een vrouw bent. Onevenredig veel zelfs. Het dirigentschap is nog bij uitstek een mannenvak en staat hierin op één lijn met de autohandel en de loodgieterij. Terwijl vrouwen elders in de culturele sector nadrukkelijk aanwezig zijn, ook in de orkestbak.

Ik moest denken aan Antonia Brico, een Amerikaanse, in Rotterdam geboren dirigent. In 1930 was ze de eerste vrouw die de Berliner Philharmoniker dirigeerde. Ze mocht niet  optreden in New York, nadat een beroemde bariton had gedreigd met opstappen. We zijn bijna een eeuw verder en kunnen constateren dat de grote symfonie- en operaorkesten wat betreft vrouwelijke dirigenten ver achter de muziek aan lopen. In Wenen, de wereldhoofdstad van de klassieke muziek, konden vrouwelijke musici tot 1997 niet eens een vast contract krijgen. Om dat even in de tijd te plaatsen: in 1997 reden robotjes rond op Mars. Vrouwelijke orkestmusici zijn de afgelopen decennia in rap tempo meer stoeltjes gaan bezetten op het concertpodium. Alleen de bok bleef opvallend vaak een men only-positie.

Voor die tergend langzame voortgang zijn allerlei oorzaken genoemd. Te weinig vrouwelijke rolmodellen. (Zoals in elke emancipatiebeweging.) Een oude conservatieve generatie aan de macht. (Is hard aan het uitsterven.) Historisch repertoire, sinds mensenheugenis geschreven en uitgevoerd door mannen. (Nou en?) Publieke weerstand tegen vrouwen met macht. (In de 21ste eeuw?) Kans op zwangerschappen – moet je weer een invaller zoeken. (Inderdaad.) De Russische topdirigent Vasily Petrenko (nu 41) voegde daar in 2013 aan toe: een vrouw op de bok zou de aandacht van mannelijke musici maar afleiden. (En mannen lopen het liefst in berenvellen.) Dat was vlak voor de prestigieuze Last Night of the Proms van de BBC, die voor het eerst in 188 jaar door een vrouw zou worden geleid. De Amerikaanse dirigent Marin Alsop (nu 61) werd wereldnieuws toen ze ja zei tegen de BBC. Ze was sinds 2007 vaste dirigent van het Baltimore Symphony Orchestra. Aldus prikte Alsop met haar baton een paar gaten in het glas.

Misschien is toen de lange mars begonnen. Het Lucerne Festival bracht in 2016 een dozijn dirigerende vrouwen bij elkaar onder het festivalthema Prima Donna. Ook in Nederland verschenen af en toe vrouwelijke aanvoerders in de Champions League. Het komend seizoen haalt het Concertgebouw vrouwelijke dirigenten en componisten nadrukkelijk naar voren in de programmering. Het zijn vormen van wat sinds de jaren zeventig ‘positieve actie’ is gaan heten, een noodzakelijk kwaad.

Maestro Karina, in een interview zei je dat je liever de geschiedenis ingaat om wat je presteert, niet omdat je vrouw bent. Zover zijn we nog niet helemaal. Het is voor een vrouw nog een uitzonderlijke prestatie om chef-dirigent te worden van een groot orkest. En reken maar dat je ook muzikaal de maat zal worden genomen.