interviewMarieke Lucas Rijneveld

Hoofdpersoon Jas heet ook in het Engels gewoon Jas

Beeld Tzenko Stoyanov

Zo’n Hollands verhaal, en dan toch een groot succes in Groot-Brittannië: het overviel Marieke Lucas Rijneveld een beetje. Samen met vertaler Michele Hutchison kan ze komende week als eerste Nederlander de International Booker Prize winnen met haar debuutroman.

Gaat Marieke Lucas Rijneveld komende week met The Discomfort of Evening (De avond is ongemak) als eerste Nederlandse schrijver de International Booker Prize binnenslepen? Voorlopig is zij al de eerste Nederlander die de shortlist van de prijs heeft gehaald. Daarop staat ze overigens nadrukkelijk samen met vertaler Michele Hutchison, want de International Booker Prize lauwert zowel auteur als vertaler.

Ook vorig jaar sleepte een Nederlandse roman een nominatie in de wacht: Tommy Wieringa’s The Death of Murat Idrissi (vertaling: Sam Garrett) haalde de longlist. Met twee achtereenvolgende nominaties lijkt een voorspelling van criticus Eileen Battersby uit 2018 uit te komen: ‘Nederlanders hebben een nieuwsgierige, onderzoekende instelling’, stelde ze. ‘Dat vind je terug in hun literatuur: avontuurlijke exploraties van de menselijke ziel. De Nederlandse literatuur is, in goed Engels, heartbreaking and sophisticated.’

En ze vervolgde: ‘Ik heb vertrouwen in de toekomst van de Nederlandse roman op de Britse Eilanden. Ik verwacht dat Nederlandse en Vlaamse auteurs de komende jaren hoge ogen gaan gooien bij de nominaties van de International Booker Prize. Kwaliteit zal zich uiteindelijk doen gelden.’

Battersby, eind 2018 omgekomen bij een auto-ongeluk, vervulde met haar enthousiasme een pioniersrol. Britten lezen niet zo veel uit andere taalgebieden. Slechts 5 procent van de boekverkopen in hun land betreft vertalingen, al is er wel sprake van een stijgende lijn. Ter vergelijking: op de Nederlandse boekenmarkt heeft het vertaalde boek een aandeel van 31 procent.

Maar de belangstelling en de waardering van de Britten groeit. Toen uitgeverij Faber & Faber The Discomfort of Evening in maart van dit jaar publiceerde, werd de roman gepresenteerd als het ‘lead literary debut’ van het voorjaar. Faber-redacteur Ella Griffiths toen: ‘Dit boek is iets bijzonders. Rijneveld heeft een taalwereld geschapen die volkomen uniek is: haar wilde, opvallende beeldspraak staat in al zijn gruwel en schoonheid voor altijd in mijn hersens gegrift. Ik kan me niet herinneren dat we bij de uitgeverij ooit zo enthousiast zijn geweest over een debuutroman – en ik kan niet wachten om het met anderen te delen.’

Groot succes

Dat delen lukte prima: de critici waren laaiend enthousiast. ‘Een zeer opmerkelijk debuut’ en ‘een belangrijk nieuw talent’ schreef The Observer. ‘Een van de tien beste vertaalde boeken’, meende The Guardian, die Michele Hutchisons vertaling prees om de ‘soepele afwisseling van taalregisters’, waarmee ze hoofdpersoon Jas ‘een sterke, unieke stem’ geeft. The Times stak de loftrompet over de ‘elektriciteit’ van het boek en The Irish Times noemde het ‘een boek dat je niet snel zult vergeten’.

Rijneveld zelf is een beetje overvallen door de Britse ontvangst van haar roman. ‘En er volgen nog edities in twintig andere landen. Dat is bizar’, zegt ze. ‘Vooral ook omdat het zo’n Hollands verhaal is, met veel huzarensalade, De Muzikale Fruitmand, Boudewijn de Groot, Dieuwertje Blok, enzovoort. Toch willen mensen het graag lezen, herkennen ze zich in de beklemming of in Jas en zijn ze nieuwsgierig naar de binnenkant van een gereformeerd gezin.’

Ter opfrissing van het geheugen: Rijnevelds roman vertelt het verhaal van het meisje Jas, dat aan het begin van het boek 10 jaar is. Ze woont op een melkveeboerderij. Het eerste hoofdstuk beschrijft hoe, op een dag vlak voor Kerstmis, haar broer Matthies bij het schaatsen door het ijs zakt en verdrinkt. Jas voelt zich schuldig: uit angst dat haar vader haar lievelingskonijn als kerstmaaltijd zal opdienen, heeft ze eerder die dag God gebeden om het dier te laten leven en in plaats daarvan haar broer te nemen.

De Volkskrant Boeken
Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren

De dood van Matthies werpt een schaduw over het gezin. De ouders zijn ontroostbaar, moeder eet nauwelijks meer, Jas weigert voortaan haar jas uit te doen – zomer of winter, binnen of buiten – en raakt geconstipeerd. Ze bouwt een magisch wereldbeeld op waarin onder meer wreedheid tegen dieren en seksuele fantasieën een rol spelen.

Als Jas op school over de Tweede Wereldoorlog leert en ontdekt dat ze op dezelfde dag jarig is als Hitler, 20 april, raakt ze geobsedeerd door de Holocaust en ontwikkelt ze de fantasie dat er Joden in de kelder van de boerderij zitten ondergedoken. Niet alle verwijzingen naar de oorlog hebben overigens de vertaling gehaald. Zo stond de Britse uitgever erop dat een Hitlergrap (‘Waarom pleegde Hitler zelfmoord? Omdat hij de gasrekening niet kon betalen’) werd verwijderd.

Gevoelig publiek

Vertaler Michele Hutchison: ‘Bij Faber wilde men voorkomen dat lezers zich ongemakkelijk zouden voelen bij dergelijke passages. Het Britse lezerspubliek is minder tolerant en gevoeliger voor discriminatie dan het Nederlandse. Engelse uitgevers benaderen steeds vaker zogeheten sensitivity readers om manuscripten te lezen op zaken waaraan lezers aanstoot zouden kunnen nemen.’

Rijneveld heeft diep in haar hart wel een beetje spijt dat ze toestemming heeft gegeven de grap te verwijderen. ‘Soms vind je je eigen grappen nu eenmaal te leuk, maar slaan ze niet aan bij de ander of raken ze een gevoelige snaar, en dat wilde ik niet.’

Ook werd hier en daar gesneden in de beschrijvende passages. ‘Door in de minder krachtige en wat herhalende vergelijkingen te snoeien, meende redacteur Ella Griffiths, zouden de briljante en unieke beelden, die er volop zijn, meer ruimte en glans krijgen’, vertelt Hutchison. ‘Daar is denk ik wel wat voor te zeggen.’

Wat wel zo veel mogelijk behouden moest blijven, waren de typisch Nederlandse details. ‘Die geven het boek een eigen karakter en maakt het ook vanuit verkoopoogpunt interessant.’ Uiteraard stelde dat Hutchison voor de nodige uitdagingen. Zo speelt het Sinterklaasjournaal een belangrijke rol in het boek, maar als je dat feest noemt, moet je een heleboel uitleggen en dat zou een stijlbreuk opleveren. Dus verdwenen de Pieten in de vertaling – Saint Nicholas snappen de Britten nog wel – en presenteert Dieuwertje Blok een ‘pre-Christmas show’.

Verder zijn er nu eenmaal geen Britse equivalenten voor cervelaatworst, eigenheimers, Friese doorlopers, noren, juskuiltjes, buutvrij en blaarkoppen. Hutchison: ‘En dat huzarensalade in het Engels Russian salad heet is in dit verband natuurlijk doodjammer.’

Zinnen opbreken

Toch blijft het oer-Hollandse karakter van de roman in de Engelse vertaling fier overeind, niet in de laatste plaats omdat Hutchison zeer vertrouwd is met de agrarische termen waarmee het boek is doorspekt: ze groeide zelf op in een boerendorp. Ook de poëtische kracht van Rijnevelds taalgebruik is behouden gebleven. Wel heeft Hutchison, om dat te bewerkstelligen, soms langere zinnen in kortere moeten opdelen. ‘Om syntactische redenen kun je in het Engels minder gemakkelijk zinsdelen aan een zin toevoegen zonder dat het houterig wordt. Om de frisheid van de tekst te behouden moest ik soms zinnen opbreken.’

Jas heeft in de vertaling gewoon haar Hollandse naam behouden. Hutchison verzon de nodige alternatieven: Parker (spreek uit: ‘parka’) en Coaty bijvoorbeeld. Jacky viel al snel af: te voor de hand liggend. Uiteindelijk is in overleg met de uitgever besloten dat een niet-Engelse naam het passendst was bij dit ontzettend niet-Engelse boek.

Bleef nog één probleem over: hoe vertaal je het veelvuldig voorkomende woord ‘poepgat’? Hutchison: ‘Anus is een te klinische term voor een 10-jarige, butthole, arsehole en asshole klinken te volwassen. Dus koos ik voor poo hole. Omdat er ook een Amerikaanse editie van het boek komt, die gelijk is aan de Britse, las er een Amerikaanse redacteur mee en die vond poo hole te Brits. Amerikanen zeggen poop. Uiteindelijk kwam ik op bum hole. Daar kon iedereen goed mee leven.’

International Booker Prize

De International Booker Prize is van 2005 tot 2015 (onder de naam Man Booker International Prize) elke twee jaar uitgereikt aan een levende auteur met een oeuvre van redelijke omvang, van wie het werk in Engelse vertaling beschikbaar is. In 2007 behoorde Harry Mulisch tot de vijftien genomineerden. Sinds 2016 wordt de prijs jaarlijks toegekend voor een roman en wordt zowel een longlist als een shortlist bekendgemaakt. Het prijzengeld van 50 duizend pond wordt gelijkelijk verdeeld over de auteur en de vertaler. De winnaar wordt bekendgemaakt op woensdag 26 augustus.

Op maandag 17 augustus traden Marieke Lucas Rijneveld en Michele Hutchison virtueel op tijdens het Edinburgh International Book Festival. Het optreden is hier terug te kijken. Direct na de bekendmaking van het winnende boek, op 26 augustus om 20 uur, worden auteur en vertaler live geïnterviewd. Ook dat is te volgen via de website van het festival.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden